Commun✮rios

Πόσο πιστή είναι η σύγχρονη θεωρία των Διεθνών Σχέσεων στα κείμενα του Θουκυδίδη; Αν και η «Παγίδα του Θουκυδίδη» κυριαρχεί σήμερα στην ανάλυση της κόντρας Ουάσινγκτον-Πεκίνου, η ρίζα της βρίσκεται βαθύτερα, στις θεωρίες μετάβασης ισχύος του Robert Gilpin και του A.F.K. Organski. Το παρόν άρθρο εξετάζει την εξέλιξη της θεωρίας αυτής, αναδεικνύοντας τη βαθιά ρήξη ανάμεσα στους πολιτικούς επιστήμονες που αναζητούν καθολικά μοντέλα και τους ιστορικούς που καταγγέλλουν την επιλεκτική απομόνωση των αρχαίων πηγών.

Ο Αμερικανός καθηγητής πολιτικών επιστημών και ακαδημαϊκός Graham Allison είναι αυτός που ανέπτυξε και εκλαΐκευσε τη θεωρία της «Παγίδας του Θουκυδίδη» (Thucydides Trap) στις αρχές της δεκαετίας του 2010.

Στοιχεία για τη θεωρία:

• Ο Allison βασίστηκε στην ανάλυση του αρχαίου ιστορικού Θουκυδίδη για τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, όπου αναφέρεται ότι «ήταν η άνοδος της Αθήνας και ο φόβος που προκάλεσε στη Σπάρτη, αυτό που κατέστησε τον πόλεμο αναπόφευκτο».
• Η «Παγίδα του Θουκυδίδη» περιγράφει την τάση για σύγκρουση όταν μια αναδυόμενη δύναμη (π.χ. Κίνα) απειλεί να εκτοπίσει μια κατεστημένη κυρίαρχη δύναμη (π.χ. ΗΠΑ).
• Ο Allison ανέλυσε το φαινόμενο στο βιβλίο του Destined for War: Can America and China Escape Thucydides's Trap? (2017).

Πριν από τον Graham Allison, δεν υπήρχε ο όρος «Παγίδα του Θουκυδίδη», καθώς ο ίδιος τον επινόησε το 2011. Ωστόσο, η πολιτική θεωρία πίσω από το φαινόμενο (ότι η άνοδος μιας δύναμης προκαλεί πόλεμο με την παλιά) είχε διατυπωθεί από παλαιότερους στοχαστές των Διεθνών Σχέσεων: [1]

Robert Gilpin (Ρόμπερτ Γκίλπιν): Ο Αμερικανός πολιτικός επιστήμονας θεωρείται ο άμεσος θεωρητικός πρόδρομος. Στο κλασικό βιβλίο του War and Change in World Politics (1981), ανέπτυξε τη «Θεωρία του Ηγεμονικού Πολέμου», βασιζόμενος ακριβώς στα γραπτά του Θουκυδίδη για να εξηγήσει πώς οι ανισορροπίες ισχύος οδηγούν νομοτελειακά σε παγκόσμιες συγκρούσεις.

A.F.K. Organski (Όργκανσκι): Διατύπησε το 1958 τη «Θεωρία της Μετάβασης Ισχύος» (Power Transition Theory). Υποστήριξε ότι ο κίνδυνος πολέμου κορυφώνεται όταν μια αναδυόμενη δύναμη πλησιάζει σε ισχύ την κυρίαρχη δύναμη, κάτι που αποτελεί τον πυρήνα της σημερινής «παγίδας».

Hans Morgenthau & Kenneth Waltz: Οι θεμελιωτές του κλασικού και δομικού Ρεαλισμού χρησιμοποιούσαν επί δεκαετίες το παράδειγμα του Πελοποννησιακού Πολέμου για να δείξουν ότι η αναζήτηση ισχύος στο άναρχο διεθνές σύστημα προκαλεί «διλήμματα ασφαλείας».

Ο Allison ουσιαστικά πήρε αυτές τις προϋπάρχουσες ακαδημαϊκές θεωρίες (γνωστές ως Rise-and-Fall Theories), τους έδωσε ένα πιασάρικο όνομα και τις εφάρμοσε στη σύγχρονη κόντρα ΗΠΑ-Κίνας.

Διαφορές ανάμεσα στη θεωρία του Gilpin και του Allison

Αν και οι δύο μελετητές βασίζονται στον Θουκυδίδη, προσεγγίζουν τη διεθνή πολιτική από διαφορετική οπτική γωνία:

• Επίπεδο ανάλυσης: Ο Gilpin εστιάζει στη συστημική δομή. Ο ηγεμονικός πόλεμος ξεσπά επειδή αλλάζει το κόστος και το όφελος της διατήρησης του status quo. Ο Allison εστιάζει στην ψυχολογία της ηγεσίας. Δίνει έμφαση στον φόβο της κυρίαρχης δύναμης και στην υπεροψία της ανερχόμενης.
• Νομοτέλεια έναντι επιλογής: Ο Gilpin βλέπει τον ηγεμονικό πόλεμο σχεδόν ως αναπόφευκτη ιστορική νομοτέλεια για την επανεκκίνηση του συστήματος. Ο Allison υποστηρίζει ότι η παγίδα είναι μια ισχυρή τάση, αλλά ο πόλεμος μπορεί να αποφευχθεί μέσω σωστής διπλωματίας.
• Πεδίο εφαρμογής: Η θεωρία του Gilpin είναι μια γενική θεωρία για την εξέλιξη των διεθνών συστημάτων στους αιώνες. Η θεωρία του Allison δημιουργήθηκε ως ένα άμεσο, πρακτικό εργαλείο πολιτικής (policy tool) ειδικά για τη διαχείριση των σχέσεων ΗΠΑ-Κίνας.

Γιατί οι ιστορικοί διαφωνούν με τη χρήση του Θουκυδίδη

Οι ιστορικοί και οι κλασικοί φιλόλογοι ασκούν έντονη κριτική στους πολιτικούς επιστήμονες για τον τρόπο που «δανείζονται» τον αρχαίο ιστορικό:

• Απομόνωση μιας φράσης: Οι πολιτικοί επιστήμονες απομονώνουν τη φράση του Θουκυδίδη για την «άνοδο και τον φόβο» (το λεγόμενο αληθέστατον πρόφασιν). Αγνοούν το υπόλοιπο έργο του, το οποίο αναλύει εκατοντάδες άλλους παράγοντες, όπως η εσωτερική πολιτική των πόλεων-κρατών και οι προσωπικότητες των ηγετών.
• Παρανόηση των αιτιών: Ο Θουκυδίδης δεν έγραψε ότι η άνοδος της Αθήνας προκάλεσε αυτόματα τον πόλεμο. Ανέδειξε ότι ο πόλεμος ξέσπασε λόγω των κακών διπλωματικών χειρισμών, των συμμαχικών υποχρεώσεων (π.χ. Κέρκυρα, Ποτίδαια) και του πολιτικού εγωισμού των Σπαρτιατών.
• Αναχρονισμός: Οι ιστορικοί τονίζουν ότι είναι λάθος να συγκρίνονται οι αρχαίες πόλεις-κράτη με τα σύγχρονα έθνη-κράτη. Η Σπάρτη και η Αθήνα είχαν κοινή γλώσσα, θρησκεία και σύνορα, και δεν διέθεταν πυρηνικά όπλα, γεγονός που αλλάζει ριζικά τη λογική της αποτροπής.
• Στατιστική επιλογή: Το project του Allison εξέτασε 16 ιστορικές περιπτώσεις για να αποδείξει την παγίδα. Οι ιστορικοί τον κατηγορούν ότι επέλεξε αυθαίρετα τις περιπτώσεις και τις «πίεσε» για να ταιριάξουν στο θεωρητικό του μοντέλο.

Οι 4 Ιστορικές Εξαιρέσεις (Όταν ο πόλεμος αποφεύχθηκε)

Το project του Graham Allison στο Χάρβαρντ εξέτασε 16 περιπτώσεις μετάβασης ισχύος τα τελευταία 500 χρόνια, εκ των οποίων οι 12 κατέληξαν σε πόλεμο. Οι 4 εξαιρέσεις που προσφέρουν σύγχρονα μαθήματα αποτροπής είναι:

• Ισπανία εναντίον Πορτογαλίας (Ύστερος 15ος αιώνας): Αποφεύχθηκε με τη μεσολάβηση του Πάπα και τη Συνθήκη της Τορδεσίγιας (γεωγραφικός διαχωρισμός).
• Μεγάλη Βρετανία εναντίον ΗΠΑ (Αρχές 20ού αιώνα): Η Βρετανία προχώρησε σε στρατηγική υποχώρηση, αποδεχόμενη την αμερικανική ηγεμονία στο δυτικό ημισφαίριο.
• ΕΣΣΔ εναντίον ΗΠΑ (Ψυχρός Πόλεμος): Η καταστροφική ισχύς των πυρηνικών όπλων (Αμοιβαία Εξασφαλισμένη Καταστροφή - MAD) ανάγκασε τις δύο πλευρές σε γεωπολιτική αυτοσυγκράτηση.
• Γαλλία/Μεγάλη Βρετανία εναντίον Γερμανίας (Μεταψυχροπολεμική Ευρώπη): Η ενσωμάτωση της επανενωμένης Γερμανίας σε υπερεθνικούς θεσμούς (Ευρωπαϊκή Ένωση) απέτρεψε τη σύγκρουση.

Η Έννοια της «Παγίδας του Κινδύνου» (The Danger Zone Trap)

Μια σημαντική προσθήκη στη σύγχρονη συζήτηση (από τους πολιτικούς επιστήμονες Hal Brands και Michael Beckley) είναι ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος για πόλεμο δεν εμφανίζεται όταν μια αναδυόμενη δύναμη ακμάζει, αλλά όταν αρχίζει να παρακμάζει ή να επιβραδύνεται. Αν η Κίνα νιώσει ότι η οικονομική της κορύφωση πέρασε και ο χρόνος πιέζει εις βάρος της (π.χ. λόγω δημογραφικού προβλήματος), ίσως γίνει πιο επιθετική βραχυπρόθεσμα για να προλάβει τις εξελίξεις.

Η Απάντηση της Ουάσινγκτον

Ενώ η Κίνα προτείνει ένα «νέο μοντέλο σχέσεων μεγάλων χωρών», η αμερικανική πλευρά (ιδιαίτερα υπό τη διοίκηση Μπάιντεν) απάντησε με τη στρατηγική των «προστατευτικών μπαρών» (guardrails). Η Ουάσινγκτον υποστηρίζει ότι ο ανταγωνισμός είναι δεδομένος, αλλά πρέπει να τεθούν όροι (ανοιχτές γραμμές επικοινωνίας στρατιωτικών, κόκκινες γραμμές για την Ταϊβάν) ώστε ο ανταγωνισμός να μην εκτραπεί σε ανοιχτή σύγκρουση.

Πώς χρησιμοποιεί η ίδια η Κίνα τον όρο στις επίσημες τοποθετήσεις της;

Η Κίνα χρησιμοποιεί τον όρο «Παγίδα του Θουκυδίδη» στις επίσημες τοποθετήσεις της με έναν πολύ συγκεκριμένο, στρατηγικό τρόπο. Ο ίδιος ο Κινέζος Πρόεδρος, Σι Τζινπίνγκ, έχει αναφερθεί επανειλημμένα σε αυτόν, με πιο πρόσφατο παράδειγμα τις επίσημες συνομιλίες του με τον Ντόναλντ Τραμπ στο Πεκίνο. [1]

Η επίσημη ρητορική του Πεκίνου κινείται γύρω από τρεις βασικούς άξονες:

• Άρνηση της ιστορικής νομοτέλειας: Η βασική θέση της Κίνας είναι ότι «δεν υπάρχει Παγίδα του Θουκυδίδη στον κόσμο». Ο Σι Τζινπίνγκ τονίζει σταθερά ότι ο πόλεμος μεταξύ μιας αναδυόμενης και μιας κατεστημένης δύναμης δεν είναι αναπόφευκτος.
• Προειδοποίηση για «Στρατηγικούς Λανθασμένους Υπολογισμούς»: Το Πεκίνο υποστηρίζει ότι η παγίδα δεν δημιουργείται από μόνη της, αλλά μπορεί να προκληθεί τεχνητά αν οι μεγάλες δυνάμεις (κυρίως οι ΗΠΑ) υποπέσουν σε στρατηγικούς λάθος υπολογισμούς. Η Κίνα χρησιμοποιεί τον όρο ως προειδοποίηση προς την Ουάσινγκτον να μην αντιμετωπίζει την κινεζική οικονομική και τεχνολογική άνοδο ως απειλή.
• Πρόταση για ένα «Νέο Μοντέλο Σχέσεων»: Ο Σι χρησιμοποιεί την παγίδα ως ρητορικό εργαλείο για να προτείνει μια εναλλακτική. Καλεί τις ΗΠΑ να ξεπεράσουν αυτή τη δυτική θεωρία και να συνδιαμορφώσουν ένα «νέο πρότυπο σχέσεων μεγάλων χωρών» (New Model of Major-Country Relations), το οποίο βασίζεται στον αμοιβαίο σεβασμό, τη μη σύγκρουση και τη συνεργασία. [2] [3]

Η Κριτική του Πεκίνου στον Αμερικανικό Ιμπεριαλισμό

Η ρητορική της Κίνας δεν αποτελεί απλώς μια διπλωματική άρνηση της «Παγίδας», αλλά μια δομική ιδεολογική αντεπίθεση απέναντι σε αυτό που το Πεκίνο ορίζει ως αμερικανικό ιμπεριαλισμό και ηγεμονισμό. Η κινεζική ηγεσία χρησιμοποιεί τη συζήτηση γύρω από τον Θουκυδίδη για να αποδομήσει την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ με συγκεκριμένα επιχειρήματα:

• Το Πεκίνο υποστηρίζει ότι η «Παγίδα του Θουκυδίδη» είναι προϊόν μιας μονομερούς, δυτικοκεντρικής αντίληψης. Κατηγορεί τις ΗΠΑ ότι παραμένουν εγκλωβισμένες σε ένα παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος (zero-sum game), όπου η ανάπτυξη μιας άλλης χώρας μεταφράζεται αυτόματα ως απειλή για τη δική τους κυριαρχία.
• Η Κίνα καταγγέλλει ότι οι ΗΠΑ χρησιμοποιούν τη θεωρία του Allison ως προπέτασμα καπνού για να δικαιολογήσουν τον σύγχρονο ιμπεριαλισμό τους. Πίσω από τις «προστατευτικές μπάρες» (guardrails) της Ουάσινγκτον, το Πεκίνο βλέπει μια επιθετική στρατηγική περικύκλωσης μέσω συμμαχιών (AUKUS, QUAD) και οικονομικού εξαναγκασμού (κυρώσεις, δασμοί) με σκοπό να ανακοπεί η κινεζική οικονομική κυριαρχία.
• Στην επίσημη κινεζική ρητορική, οι ΗΠΑ παρουσιάζονται ως μια αναθεωρητική, ιμπεριαλιστική δύναμη που προσπαθεί να επιβάλει παγκοσμίως τη δική της «βασισμένη σε κανόνες διεθνή τάξη» (rules-based order). Αντίθετα, η Κίνα προβάλλει τον εαυτό της ως εγγυητή του διεθνούς δικαίου και της πολυπολικότητας, προωθώντας το όραμα για μια «Κοινότητα με Κοινό Μέλλον για την Ανθρωπότητα».

Με τον τρόπο αυτό, η Κίνα μετατοπίζει την ευθύνη για μια πιθανή σύγκρουση: ο κίνδυνος πολέμου δεν πηγάζει από τη δική της ειρηνική άνοδο, αλλά από την ιμπεριαλιστική άρνηση των ΗΠΑ να αποδεχθούν έναν ισότιμο, πολυπολικό κόσμο.

Με λίγα λόγια, η Κίνα χρησιμοποιεί τον όρο του Allison όχι επειδή συμφωνεί με αυτόν, αλλά ως εργαλείο διπλωματικής πίεσης για να αναγκάσει τις ΗΠΑ να αποδεχτούν την άνοδό της και να αποφύγουν πολιτικές περιορισμού.

Μια παγίδα χωρίς διέξοδο;

Η συζήτηση γύρω από την «Παγίδα του Θουκυδίδη» αποδεικνύει ότι η Ιστορία δεν είναι μια νεκρή επιστήμη, αλλά ένα ενεργό εργαλείο ιδεολογικής και στρατηγικής αντιπαράθεσης. Εκεί που η Ουάσινγκτον βλέπει μια «μοιραία» απειλή για τη διεθνή σταθερότητα και προσπαθεί να επιβάλει όρους περιορισμού, το Πεκίνο αναδεικνύει τις ιμπεριαλιστικές ρίζες αυτής της προσέγγισης, διεκδικώντας έναν ισότιμο πολυπολικό κόσμο.

Το αν οι δύο υπερδυνάμεις θα οδηγηθούν τελικά σε σύγκρουση δεν εξαρτάται από κάποιον ανίκητο ιστορικό νόμο που διατυπώθηκε πριν από 2.500 χρόνια, αλλά από τις συγκεκριμένες πολιτικές και οικονομικές επιλογές του σήμερα. Η «παγίδα» δεν βρίσκεται στα γραπτά του αρχαίου ιστορικού, αλλά στην άρνηση των σύγχρονων ηγεμόνων να αποδεχθούν ότι ο κόσμος του 21ου αιώνα δεν μπορεί πλέον να κυβερνάται από τα δόγματα του μονοπολισμού και της ισχύος.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ο Kenneth Waltz και ο πολιτικός ρεαλισμός

Ο K. Waltz είναι ο πιο σύγχρονος πολιτικός ρεαλιστής και το βιβλίο του Θεωρία διεθνούς πολιτικής θεωρείται η πιο σημαντική συνεισφορά στην επιστήμη των διεθνών σχέσεων από τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο και μετά.

Ο πολιτικός ρεαλισμός αποτελεί αναμφίβολα την κυρίαρχη προσέγγιση στη μελέτη των διεθνών σχέσεων από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα.

Η χρησιμότητα του πολιτικού ρεαλισμού έγκειται στο ότι εδώ και είκοσι πέντε περίπου αιώνες απαντά στα βασικά ερωτήματα των διεθνών σχέσεων:

Ποιά είναι η δομή του διεθνούς συστήματος, ποιά είναι τα κύρια αίτια της στρατηγικής συμπεριφοράς των κρατών, πώς επιβιώνουν τα κράτη σε ένα εξαιρετικά ανταγωνιστικό περιβάλλον και κάτω από ποιές συνθήκες μπορεί να αναπτυχθεί συνεργασία και να κυριαρχήσει η ειρήνη στις σχέσεις τους.

Είναι τέτοια η κυριαρχία του πολιτικού ρεαλισμού που ακόμη και οι εναλλακτικές του ρεαλισμού προσεγγίσεις προσδιορίζουν τις βασικές θεωρητικές τους αρχές σε αντίθεση με τις αρχές του πολιτικού ρεαλισμού.

Είτε συμφωνεί κανείς είτε διαφωνεί με τη ρεαλιστική προσέγγιση, είναι ξεκάθαρο ότι ο πολιτικός ρεαλισμός θέτει την «ημερήσια διάταξη» της συζήτησης στη θεωρία των διεθνών σχέσεων. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι σύμφωνα με μια πρόσφατη μελέτη, πάνω από το 90% των αναλύσεων που τίθενται σε εμπειρική δοκιμασία στον ακαδημαϊκό χώρο αντλούν από τη ρεαλιστική σχολή σκέψης. Σε αυτή τη σύντομη εισαγωγή θα εξετάσουμε:

α) τις βασικές αρχές του πολιτικού ρεαλισμού, όπως αναδεικνύονται μέσα από το έργο του Κ. Waltz,

β) την ιστορική διαδρομή του ρεαλισμού, για να φανεί πως η συγκεκριμένη συνεισφορά του Κ. Waltz, που αποκαλείται δομικός ρεαλισμός ή νεορεαλισμός, διαφοροποιείται από αυτή του παραδοσιακού ρεαλισμού.

Στόχος αυτής της εισήγησης είναι να βοηθήσει τον αναγνώστη να ερμηνεύσει ένα σχετικά δύσκολο, αφαιρετικό φιλοσοφικό κείμενο όπως είναι το συγκεκριμένο