Translate

Language ▾

Αναζήτηση

Lavender: Η μηχανή τεχνητής νοημοσύνης που κατευθύνει τους βομβαρδισμούς του Ισραήλ στη Γάζα

Commun✮rios

Μετάφραση: Harry Tuttle

Το 2021, ένα βιβλίο με τίτλο «The Human-Machine Team: How to Create Synergy Between Human and Artificial Intelligence That Will Revolutionize Our World» κυκλοφόρησε στα αγγλικά με το ψευδώνυμο «Brigadier General Y.S». Σε αυτό, ο συγγραφέας - ένας άνθρωπος που επιβεβαιώσαμε ότι είναι ο σημερινός διοικητής της επίλεκτης ισραηλινής μονάδας πληροφοριών 8200 - κάνει λόγο για τον σχεδιασμό μιας ειδικής μηχανής που θα μπορούσε να επεξεργάζεται γρήγορα τεράστιες ποσότητες δεδομένων για να δημιουργήσει χιλιάδες πιθανούς «στόχους» για στρατιωτικά πλήγματα εν μέσω πολέμου. Μια τέτοια τεχνολογία, γράφει, θα έλυνε αυτό που περιγράφει ως «ανθρώπινη συμφόρηση τόσο για τον εντοπισμό των νέων στόχων όσο και για τη λήψη αποφάσεων για την έγκριση των στόχων».

Μια τέτοια μηχανή, όπως αποδεικνύεται, υπάρχει στην πραγματικότητα. Μια νέα έρευνα του περιοδικού +972 και του Local Call αποκαλύπτει ότι ο ισραηλινός στρατός έχει αναπτύξει ένα πρόγραμμα βασισμένο στην τεχνητή νοημοσύνη, γνωστό ως Lavender [Λεβάντα], το οποίο παρουσιάζεται εδώ για πρώτη φορά. Σύμφωνα με έξι αξιωματικούς των ισραηλινών μυστικών υπηρεσιών, οι οποίοι υπηρέτησαν όλοι στο στρατό κατά τη διάρκεια του τρέχοντος πολέμου στη Λωρίδα της Γάζας και είχαν άμεση εμπλοκή με τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης για τη δημιουργία στόχων προς δολοφονία, το Lavender έπαιξε κεντρικό ρόλο στους πρωτοφανείς βομβαρδισμούς Παλαιστινίων, ιδίως κατά τα πρώτα στάδια του πολέμου. Μάλιστα, σύμφωνα με τις πηγές, η επιρροή του στις επιχειρήσεις του στρατού ήταν τέτοια που ουσιαστικά αντιμετώπιζαν τα αποτελέσματα της μηχανής τεχνητής νοημοσύνης «σαν να επρόκειτο για ανθρώπινη απόφαση».

Επισήμως, το σύστημα Lavender έχει σχεδιαστεί για να εντοπίζει όλους τους ύποπτους των στρατιωτικών πτερύγων της Χαμάς και της Παλαιστινιακής Ισλαμικής Τζιχάντ (PIJ), συμπεριλαμβανομένων των χαμηλόβαθμων, ως πιθανούς στόχους βομβιστικών επιθέσεων. Οι πηγές δήλωσαν στο +972 και στο Local Call ότι, κατά τη διάρκεια των πρώτων εβδομάδων του πολέμου, ο στρατός βασίστηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου στο Lavender, το οποίο κατέγραψε έως και 37.000 Παλαιστίνιους ως ύποπτους μαχητές - και τα σπίτια τους - για πιθανές αεροπορικές επιδρομές.

Κατά τα πρώτα στάδια του πολέμου, ο στρατός έδωσε γενική και προκαταβολική έγκριση στους αξιωματικούς να υιοθετήσουν τις λίστες δολοφονιών του Lavender, χωρίς να απαιτείται να ελεγχθεί διεξοδικά γιατί η μηχανή έκανε αυτές τις επιλογές ή να εξεταστούν τα ακατέργαστα δεδομένα πληροφοριών στα οποία βασίζονταν. Μια πηγή δήλωσε ότι το ανθρώπινο προσωπικό συχνά χρησίμευε μόνο ως «σφραγίδα» για τις αποφάσεις της μηχανής, προσθέτοντας ότι, κανονικά, αφιέρωναν προσωπικά μόνο «20 δευτερόλεπτα» περίπου σε κάθε στόχο πριν εγκρίνουν έναν βομβαρδισμό - μόνο και μόνο για να βεβαιωθούν ότι ο στόχος που είχε επισημανθεί από το Lavender ήταν άνδρας. Αυτό συνέβαινε παρά το γεγονός ότι γνώριζαν ότι το σύστημα κάνει αυτά που θεωρούνται «λάθη» σε περίπου 10% των περιπτώσεων, και είναι γνωστό ότι κατά καιρούς στοχοποιεί άτομα που έχουν απλώς μια χαλαρή σύνδεση με μαχητικές ομάδες, ή καμία σύνδεση.

Επιπλέον, ο ισραηλινός στρατός έκανε συστηματικά επιθέσεις στα άτομα που στοχοποιήθηκαν ενώ βρίσκονταν στα σπίτια τους - συνήθως τη νύχτα, ενώ ήταν παρούσες οι οικογένειές τους - και όχι κατά τη διάρκεια στρατιωτικής δραστηριότητας. Σύμφωνα με τις πηγές, αυτό συνέβαινε επειδή, με βάση αυτό που θεωρούσαν σωστή προσέγγιση από την άποψη των πληροφοριών, ήταν ευκολότερο να εντοπιστούν τα άτομα στα ιδιωτικά τους σπίτια. Πρόσθετα αυτοματοποιημένα συστήματα, συμπεριλαμβανομένου ενός με την ονομασία «Where’s Daddy?» που επίσης αποκαλύπτεται εδώ για πρώτη φορά, χρησιμοποιήθηκαν ειδικά για τον εντοπισμό των στοχευμένων ατόμων και την πραγματοποίηση βομβιστικών επιθέσεων όταν αυτοί είχαν μπει στις κατοικίες των οικογενειών τους.

Το αποτέλεσμα, όπως κατέθεσαν οι πηγές, είναι ότι χιλιάδες Παλαιστίνιοι -οι περισσότεροι από αυτούς γυναίκες και παιδιά ή άνθρωποι που δεν συμμετείχαν στις μάχες- εξοντώθηκαν από τις ισραηλινές αεροπορικές επιδρομές, ιδίως κατά τις πρώτες εβδομάδες του πολέμου, εξαιτίας των αποφάσεων του προγράμματος AI.

«Δεν μας ενδιέφερε να σκοτώνουμε στελέχη της Χαμάς μόνο όταν βρίσκονταν σε ένα στρατιωτικό κτίριο ή συμμετείχαν σε μια στρατιωτική δραστηριότητα», δήλωσε ο Α, αξιωματικός των μυστικών υπηρεσιών, στο +972 και στο Local Call. «Αντιθέτως, οι IDF τους βομβάρδιζαν σε σπίτια χωρίς δισταγμό, ως πρώτη επιλογή. Είναι πολύ πιο εύκολο να βομβαρδίζεις το σπίτι μιας οικογένειας. Το σύστημα είναι φτιαγμένο για να τους ψάχνει με τέτοιο τρόπο».

Ημηχανή Lavender έρχεται να προστεθεί σε ένα άλλο σύστημα τεχνητής νοημοσύνης, το Gospel [Ευαγγέλιο], για το οποίο αποκαλύφθηκαν πληροφορίες σε προηγούμενη έρευνα του +972 και του Local Call τον Νοέμβριο του 2023 [βλ. Γάζα: εργοστάσιο μαζικών δολοφονιών, Cyborg #29] καθώς και σε δημοσιεύσεις του ίδιου του ισραηλινού στρατού. Μια θεμελιώδης διαφορά μεταξύ των δύο συστημάτων έγκειται στον ορισμό του στόχου: ενώ το Gospel στοχοποιεί κτίρια και δομές από τα οποία ο στρατός ισχυρίζεται ότι επιχειρούν μαχητές, το Lavender στοχοποιεί ανθρώπους - και τους βάζει σε μια λίστα θανάτου.

Επιπλέον, σύμφωνα με τις πηγές, όταν επρόκειτο να χτυπήσει τους φερόμενους ως νεαρούς μαχητές που στοχοποιούσε το Lavender, ο στρατός προτιμούσε να χρησιμοποιήσει μόνο μη καθοδηγούμενους πυραύλους, κοινώς γνωστές ως «dumb bombs» (σε αντίθεση με τις «έξυπνες» βόμβες ακριβείας), οι οποίες μπορούν να καταστρέψουν ολόκληρα κτίρια πάνω από τους ενοίκους τους και να προκαλέσουν σημαντικές απώλειες. «Δεν θέλεις να σπαταλάς ακριβές βόμβες σε ασήμαντους ανθρώπους - είναι πολύ ακριβό για τη χώρα και υπάρχει έλλειψη [αυτών των βομβών]», δήλωσε ο C, ένας από τους αξιωματικούς των μυστικών υπηρεσιών. Μια άλλη πηγή δήλωσε ότι είχαν προσωπικά εγκρίνει τον βομβαρδισμό εκατοντάδων ιδιωτικών σπιτιών φερόμενων ως κατώτερων στελεχών που είχαν επισημανθεί από το Lavender, με πολλές από αυτές τις επιθέσεις να σκοτώνουν αμάχους και ολόκληρες οικογένειες ως «παράπλευρες απώλειες».

Σε μια πρωτοφανή κίνηση, σύμφωνα με δύο από τις πηγές, ο στρατός αποφάσισε επίσης κατά τις πρώτες εβδομάδες του πολέμου ότι, για κάθε κατώτερο στέλεχος της Χαμάς που σημείωνε το Lavender, επιτρεπόταν να σκοτώνονται έως και 15 ή 20 άμαχοι - στο παρελθόν, ο στρατός δεν ενέκρινε «παράπλευρες απώλειες» κατά τη διάρκεια δολοφονιών χαμηλόβαθμων μαχητών. Οι πηγές πρόσθεσαν ότι, στην περίπτωση που ο στόχος ήταν ανώτερος αξιωματούχος της Χαμάς με τον βαθμό του διοικητή τάγματος ή ταξιαρχίας, ο στρατός σε αρκετές περιπτώσεις ενέκρινε τη θανάτωση περισσότερων από 100 αμάχων κατά τη δολοφονία ενός μόνο διοικητή. Η έρευνα που ακολουθεί οργανώνεται σύμφωνα με τα έξι χρονολογικά στάδια της εξαιρετικά αυτοματοποιημένης παραγωγής στόχων από τον ισραηλινό στρατό κατά τις πρώτες εβδομάδες του πολέμου στη Γάζα. Πρώτον, εξηγούμε την ίδια τη μηχανή Lavender, η οποία στοχοποίησηε δεκάδες χιλιάδες Παλαιστίνιους χρησιμοποιώντας τεχνητή νοημοσύνη. Δεύτερον, αποκαλύπτουμε το σύστημα «Where’s Daddy?», το οποίο παρακολουθούσε αυτούς τους στόχους και έδινε σήμα στον στρατό όταν έμπαιναν στα σπίτια των οικογενειών τους. Τρίτον, περιγράφουμε τον τρόπο με τον οποίο επιλέχθηκαν οι «ανόητες» βόμβες για να χτυπήσουν αυτά τα σπίτια.

Τέταρτον, εξηγούμε πώς ο στρατός χαλάρωσε τον επιτρεπόμενο αριθμό αμάχων που θα μπορούσαν να σκοτωθούν κατά τη διάρκεια του βομβαρδισμού ενός στόχου. Πέμπτον, σημειώνουμε πώς το αυτοματοποιημένο λογισμικό υπολόγισε με ανακρίβεια τον αριθμό των μη μαχητών σε κάθε νοικοκυριό. Και έκτον, δείχνουμε πώς σε αρκετές περιπτώσεις, όταν χτυπήθηκε ένα σπίτι, συνήθως τη νύχτα, ο μεμονωμένος στόχος μερικές φορές δεν βρισκόταν καθόλου μέσα, επειδή οι στρατιωτικοί αξιωματικοί δεν επαλήθευσαν τις πληροφορίες σε πραγματικό χρόνο.

Βήμα πρώτο: η παραγωγή στόχων

Στον ισραηλινό στρατό, ο όρος «ανθρώπινος στόχος» αναφερόταν στο παρελθόν σε έναν ανώτερο στρατιωτικό στέλεχος, ο οποίος, σύμφωνα με τους κανόνες του τμήματος διεθνούς δικαίου του στρατού, μπορεί να σκοτωθεί στην ιδιωτική του κατοικία, ακόμη και αν υπάρχουν πολίτες γύρω του. Πηγές των μυστικών υπηρεσιών δήλωσαν στο +972 και στο Local Call ότι κατά τη διάρκεια των προηγούμενων πολέμων του Ισραήλ, δεδομένου ότι αυτός ήταν ένας «ιδιαίτερα βάναυσος» τρόπος για να σκοτωθεί κάποιος - συχνά σκοτώνοντας μια ολόκληρη οικογένεια μαζί με τον στόχο - τέτοιοι ανθρώπινοι στόχοι χαρακτηρίζονταν πολύ προσεκτικά και μόνο ανώτεροι στρατιωτικοί διοικητές βομβαρδίζονταν στα σπίτια τους, για να διατηρηθεί η αρχή της αναλογικότητας σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο. Αλλά μετά τις 7 Οκτωβρίου, ο στρατός, σύμφωνα με τις πηγές, υιοθέτησε μια δραματικά διαφορετική προσέγγιση. Στο πλαίσιο της επιχείρησης «iron swords», ο στρατός αποφάσισε να χαρακτηρίσει όλους τους πράκτορες της στρατιωτικής πτέρυγας της Χαμάς ως ανθρώπινους στόχους, ανεξάρτητα από τον βαθμό ή τη στρατιωτική τους σημασία. Και αυτό άλλαξε τα πάντα.

Η νέα πολιτική δημιούργησε επίσης ένα τεχνικό πρόβλημα για τις ισραηλινές μυστικές υπηρεσίες. Σε προηγούμενους πολέμους, προκειμένου να εγκρίνει τη δολοφονία ενός και μόνο ανθρώπινου στόχου, ένας αξιωματικός έπρεπε να περάσει από μια πολύπλοκη και χρονοβόρα διαδικασία «ενοχοποίησης»: να διασταυρώσει τα στοιχεία που αποδεικνύουν ότι το άτομο ήταν όντως ανώτερο μέλος της στρατιωτικής πτέρυγας της Χαμάς, να μάθει πού ζούσε, τα στοιχεία επικοινωνίας του και, τέλος, να γνωρίζει σε πραγματικό χρόνο πότε βρισκόταν στο σπίτι του. Όταν ο κατάλογος των στόχων αριθμούσε μόνο μερικές δεκάδες ανώτερων στελεχών, το προσωπικό των μυστικών υπηρεσιών μπορούσε ατομικά να διεκπεραιώσει τη δουλειά που αφορούσε την ενοχοποίηση και τον εντοπισμό τους.

Ωστόσο, όταν ο κατάλογος επεκτάθηκε για να συμπεριλάβει δεκάδες χιλιάδες χαμηλόβαθμα στελέχη, ο ισραηλινός στρατός σκέφτηκε ότι έπρεπε να βασιστεί σε αυτοματοποιημένο λογισμικό και τεχνητή νοημοσύνη. Το αποτέλεσμα, όπως καταμαρτυρούν οι πηγές, ήταν ότι ο ρόλος του ανθρώπινου προσωπικού στην ενοχοποίηση Παλαιστινίων ως στρατιωτικών στελεχών παραμερίστηκε και αντ’ αυτού η τεχνητή νοημοσύνη έκανε το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς. Σύμφωνα με τέσσερις από τις πηγές που μίλησαν στο +972 και το Local Call, το Lavender - το οποίο αναπτύχθηκε για να παράγει ανθρώπινους στόχους στον τρέχοντα πόλεμο - έχει σημαδέψει για δολοφονία περίπου 37.000 Παλαιστίνιους ως ύποπτους «μαχητές της Χαμάς», οι περισσότεροι από τους οποίους είναι νεαροί.

«Δεν ξέραμε ποιοι ήταν οι κατώτεροι πράκτορες, επειδή το Ισραήλ δεν τους παρακολουθούσε συστηματικά [πριν από τον πόλεμο]», εξήγησε ο ανώτερος αξιωματικός Β στο +972 και το Local Call, φωτίζοντας τον λόγο πίσω από την ανάπτυξη αυτής της συγκεκριμένης μηχανής παραγωγής στόχων για τον αυτόν τον πόλεμο. «Ήθελαν να μας επιτρέψουν να επιτεθούμε [στα κατώτερα στελέχη] αυτόματα. Αυτό είναι το άγιο δισκοπότηρο. Μόλις περάσεις στην αυτοματοποίηση, η παραγωγή στόχων πάει σαν τρελή».

Οι πηγές ανέφεραν ότι η έγκριση για την αυτόματη υιοθέτηση των καταλόγων θανάτου του Lavender, οι οποίοι προηγουμένως χρησιμοποιούνταν μόνο ως βοηθητικό εργαλείο, δόθηκε περίπου δύο εβδομάδες μετά την έναρξη του πολέμου, αφού το προσωπικό των μυστικών υπηρεσιών έλεγξε «χειροκίνητα» την ακρίβεια ενός τυχαίου δείγματος αρκετών εκατοντάδων στόχων που επιλέχθηκαν από το σύστημα τεχνητής νοημοσύνης. Όταν με βάση το δείγμα αυτό, διαπιστώθηκε ότι τα αποτελέσματα του Lavender είχαν φτάσει το 90% της ακρίβειας στον εντοπισμό της σύνδεσης ενός ατόμου με τη Χαμάς, ο στρατός ενέκρινε τη σαρωτική χρήση του συστήματος. Από εκείνη τη στιγμή, πηγές δήλωσαν ότι αν το Lavender αποφάσιζε ότι ένα άτομο ήταν μαχητής της Χαμάς, ουσιαστικά τους ζητήθηκε να το αντιμετωπίσουν ως διαταγή, χωρίς να απαιτείται να ελέγξουν ανεξάρτητα γιατί η μηχανή έκανε αυτή την επιλογή ή να εξετάσουν τα ακατέργαστα δεδομένα πληροφοριών στα οποία βασίζεται.

«Στις 5 π.μ., η αεροπορία ερχόταν και βομβάρδιζε όλα τα σπίτια που είχαμε μαρκάρει», είπε ο B. «Σκοτώσαμε χιλιάδες ανθρώπους. Δεν τους εξετάσαμε έναν προς έναν - βάλαμε τα πάντα σε αυτοματοποιημένα συστήματα και μόλις κάποιος από τα σημαδεμένα άτομα βρισκόταν στο σπίτι, γινόταν αμέσως στόχος. Βομβαρδίζαμε αυτόν και το σπίτι του».

«Μου προκάλεσε μεγάλη έκπληξη το γεγονός ότι μας ζητήθηκε να βομβαρδίσουμε ένα σπίτι για να σκοτώσουμε έναν στρατιώτη, του οποίου η σημασία στις μάχες ήταν τόσο χαμηλή», δήλωσε μια πηγή σχετικά με τη χρήση της ΑΙ για τη σήμανση χαμηλόβαθμων μαχητών. «Είχα δώσει σε αυτούς τους στόχους το όνομα ‘στόχοι σκουπίδια’. Παρόλα αυτά, τους βρήκα πιο ηθικούς από τους στόχους που βομβαρδίζαμε μόνο για ‘αποτροπή’ - πολυώροφα κτίρια που εκκενώνονταν και τα ισοπεδώναμε μόνο και μόνο για να προκαλέσουμε καταστροφή».

Τα θανατηφόρα αποτελέσματα αυτής της χαλάρωσης των περιορισμών στο πρώιμο στάδιο του πολέμου ήταν συγκλονιστικά. Σύμφωνα με τα στοιχεία του παλαιστινιακού υπουργείου υγείας στη Γάζα, στα οποία ο ισραηλινός στρατός βασίστηκε σχεδόν αποκλειστικά από την αρχή του πολέμου, το Ισραήλ σκότωσε περίπου 15.000 Παλαιστίνιους - σχεδόν το ήμισυ του αριθμού των νεκρών μέχρι στιγμής - κατά τις πρώτες έξι εβδομάδες του πολέμου, μέχρι να συμφωνηθεί μια εβδομαδιαία κατάπαυση του πυρός στις 24 Νοεμβρίου. «Όσο περισσότερες πληροφορίες και ποικιλία, τόσο το καλύτερο»

Το λογισμικό Lavender αναλύει τις πληροφορίες που συλλέγονται για τους περισσότερους από τα 2,3 εκατομμύρια κατοίκους της Λωρίδας της Γάζας μέσω ενός συστήματος μαζικής παρακολούθησης, και στη συνέχεια αξιολογεί και κατατάσσει την πιθανότητα κάθε συγκεκριμένο άτομο να είναι ενεργό στη στρατιωτική πτέρυγα της Χαμάς ή της PIJ. Σύμφωνα με πηγές, η μηχανή δίνει σχεδόν σε κάθε άτομο στη Γάζα μια βαθμολογία από το 1 έως το 100, που εκφράζει πόσο πιθανό είναι να είναι μαχητής.

Το Lavender μαθαίνει να εντοπίζει τα χαρακτηριστικά γνωστών στελεχών της Χαμάς και της PIJ, οι πληροφορίες των οποίων τροφοδοτήθηκαν στη μηχανή ως δεδομένα εκπαίδευσης, και στη συνέχεια να εντοπίζει τα ίδια χαρακτηριστικά [features] μεταξύ του γενικού πληθυσμού, εξήγησαν οι πηγές. Ένα άτομο που θα βρεθεί να έχει πολλά διαφορετικά ενοχοποιητικά χαρακτηριστικά θα φτάσει σε υψηλή βαθμολογία και έτσι θα γίνει αυτόματα πιθανός στόχος για δολοφονία.

Στο The Human-Machine Team, το βιβλίο που αναφέρεται στην αρχή αυτού του άρθρου, ο σημερινός διοικητής της Μονάδας 8200 περιγράφει ένα τέτοιο σύστημα χωρίς να αναφέρεται ονομαστικά στο Lavender. (Ο ίδιος ο διοικητής επίσης δεν κατονομάζεται, αλλά πέντε πηγές στην 8200 επιβεβαίωσαν ότι ο διοικητής είναι ο συγγραφέας, όπως ανέφερε επίσης η Haaretz). Περιγράφοντας το ανθρώπινο προσωπικό ως «παράγοντα μποτιλιαρίσματος» που περιορίζει την ικανότητα του στρατού κατά τη διάρκεια μιας στρατιωτικής επιχείρησης, ο διοικητής θρηνεί: «Εμείς [οι άνθρωποι] δεν μπορούμε να επεξεργαστούμε τόσες πολλές πληροφορίες. Δεν έχει σημασία σε πόσους ανθρώπους έχεις αναθέσει να παράγουν στόχους κατά τη διάρκεια του πολέμου - εξακολουθείς να μην μπορείς να παράγεις αρκετούς στόχους ανά ημέρα».

Ηλύση σε αυτό το πρόβλημα, λέει, είναι η τεχνητή νοημοσύνη. Το βιβλίο προσφέρει έναν σύντομο οδηγό για τη δημιουργία μιας «μηχανής στόχων», παρόμοιας στην περιγραφή με το Lavender, που βασίζεται σε αλγόριθμους τεχνητής νοημοσύνης και μηχανικής μάθησης. Στον οδηγό αυτό περιλαμβάνονται διάφορα παραδείγματα από τα «εκατοντάδες και χιλιάδες» χαρακτηριστικά που μπορούν να αυξήσουν τη βαθμολογία ενός ατόμου, όπως η συμμετοχή σε μια ομάδα Whatsapp μαζί με έναν γνωστό μαχητή, η αλλαγή κινητού τηλεφώνου κάθε λίγους μήνες και η συχνή αλλαγή διεύθυνσης.

«Όσο περισσότερες πληροφορίες και όσο μεγαλύτερη ποικιλία, τόσο το καλύτερο», γράφει ο διοικητής. «Οπτικές πληροφορίες, πληροφορίες κινητής τηλεφωνίας, συνδέσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, πληροφορίες για το πεδίο της μάχης, τηλεφωνικές επαφές, φωτογραφίες». Ενώ οι άνθρωποι χρήστες επιλέγουν αυτά τα χαρακτηριστικά στην αρχή, συνεχίζει ο διοικητής, με την πάροδο του χρόνου η μηχανή θα καταλήξει να εντοπίζει τα χαρακτηριστικά από μόνη της. Αυτό, λέει, μπορεί να επιτρέψει στους στρατούς να δημιουργήσουν «δεκάδες χιλιάδες στόχους», ενώ η πραγματική απόφαση για το αν θα επιτεθούν ή όχι σε αυτούς θα παραμείνει ανθρώπινη.

Το βιβλίο δεν είναι η μόνη φορά που ένας ανώτερος ισραηλινός διοικητής υπαινίχθηκε την ύπαρξη μηχανών στοχοποίησης ανθρώπων όπως το Lavender. Το +972 και το Local Call έχουν αποκτήσει υλικό από μια ιδιωτική διάλεξη που έδωσε ο διοικητής του μυστικού κέντρου Επιστήμης Δεδομένων και Τεχνητής Νοημοσύνης της Μονάδας 8200, «Συνταγματάρχης Yoav», στην εβδομάδα Τεχνητής Νοημοσύνης του Πανεπιστημίου του Τελ Αβίβ το 2023, η οποία αναφέρθηκε τότε στα ισραηλινά μέσα ενημέρωσης.

Στη διάλεξη, ο διοικητής μιλάει για μια νέα, εξελιγμένη μηχανή στόχευσης που χρησιμοποιεί ο ισραηλινός στρατός και η οποία εντοπίζει «επικίνδυνους ανθρώπους» με βάση την ομοιότητά τους με τους υπάρχοντες καταλόγους γνωστών μαχητών με βάση τους οποίους εκπαιδεύτηκε. «Χρησιμοποιώντας το σύστημα, καταφέραμε να εντοπίσουμε τους διοικητές των ομάδων πυραύλων της Χαμάς», δήλωσε ο «συνταγματάρχης Γιοάβ» στη διάλεξη, αναφερόμενος στη στρατιωτική επιχείρηση του Ισραήλ τον Μάιο του 2021 στη Γάζα, όταν η μηχανή χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά.

Οι διαφάνειες της παρουσίασης της διάλεξης, που επίσης αποκτήθηκαν από το +972 και το Local Call, περιέχουν απεικονίσεις του τρόπου λειτουργίας της μηχανής: τροφοδοτείται με δεδομένα σχετικά με υπάρχοντες πράκτορες της Χαμάς, μαθαίνει να παρατηρεί τα χαρακτηριστικά τους και στη συνέχεια αξιολογεί άλλους Παλαιστίνιους με βάση το πόσο μοιάζουν με τους μαχητές.

«Κατατάσσουμε τα αποτελέσματα και καθορίζουμε το όριο [στο οποίο θα επιτεθούμε σε έναν στόχο]», δήλωσε ο «συνταγματάρχης Γιοάβ» στη διάλεξη, τονίζοντας ότι «τελικά, άνθρωποι με σάρκα και οστά παίρνουν τις αποφάσεις. Στον τομέα της άμυνας, από ηθικής άποψης, δίνουμε μεγάλη έμφαση σε αυτό. Αυτά τα εργαλεία έχουν σκοπό να βοηθήσουν [τους αξιωματικούς των υπηρεσιών πληροφοριών] να σπάσουν τους φραγμούς τους».

Στην πράξη, ωστόσο, πηγές που χρησιμοποίησαν το Lavender τους τελευταίους μήνες λένε ότι η ανθρώπινη δράση και η ακρίβεια αντικαταστάθηκαν από τη μαζική δημιουργία στόχων και τη φονικότητα.

«Δεν υπήρχε πολιτική μηδενικών σφαλμάτων»

Ο B, ένας ανώτερος αξιωματικός που χρησιμοποιούσε το Lavender, επανέλαβε στο +972 και στο Local Call ότι στον τρέχοντα πόλεμο, οι αξιωματικοί δεν ήταν υποχρεωμένοι να εξετάζουν ανεξάρτητα τις εκτιμήσεις του συστήματος τεχνητής νοημοσύνης, προκειμένου να εξοικονομήσουν χρόνο και να επιτρέψουν τη μαζική παραγωγή ανθρώπινων στόχων χωρίς εμπόδια.

«Όλα ήταν στατιστικά, όλα ήταν τακτοποιημένα - ήταν πολύ στεγνά», είπε ο Β. Σημείωσε ότι αυτή η έλλειψη εποπτείας επιτρεπόταν παρά τους εσωτερικούς ελέγχους που έδειχναν ότι οι υπολογισμοί του Lavender θεωρούνταν ακριβείς μόνο στο 90% των περιπτώσεων- με άλλα λόγια, ήταν γνωστό εκ των προτέρων ότι το 10% των ανθρώπινων στόχων που προορίζονταν για δολοφονία δεν ήταν καθόλου μέλη της στρατιωτικής πτέρυγας της Χαμάς. Για παράδειγμα, πηγές εξήγησαν ότι η μηχανή Lavender μερικές φορές σημείωνε λανθασμένα άτομα που είχαν μοτίβα επικοινωνίας παρόμοια με γνωστά στελέχη της Χαμάς ή της PIJ - συμπεριλαμβανομένων των εργαζομένων της αστυνομίας και της πολιτικής άμυνας, συγγενών μαχητών, κατοίκων που έτυχε να έχουν όνομα και ψευδώνυμο ίδιο με αυτό ενός στελέχους, και κατοίκων της Γάζας που χρησιμοποιούσαν συσκευή που κάποτε ανήκε σε στελέχη της Χαμάς.

«Πόσο κοντά πρέπει να είναι ένα άτομο στη Χαμάς για να θεωρηθεί [από μια μηχανή τεχνητής νοημοσύνης] ότι συνδέεται με την οργάνωση;» δήλωσε μια πηγή που επικρίνει την ανακρίβεια του Lavender. «Είναι ένα ασαφές όριο. Είναι ένα άτομο που δεν λαμβάνει μισθό από τη Χαμάς, αλλά μπορεί να τη βοηθάει με μικροπράγματα, στέλεχος της Χαμάς; Είναι κάποιος που ήταν στη Χαμάς στο παρελθόν, αλλά δεν είναι πλέον εκεί σήμερα, πράκτορας της Χαμάς; Κάθε ένα από αυτά τα χαρακτηριστικά - χαρακτηριστικά που μια μηχανή θα χαρακτήριζε ως ύποπτα - είναι ανακριβές».

Παρόμοια προβλήματα υπάρχουν με την ικανότητα των μηχανών παραγωγής στόχων να αξιολογούν το τηλέφωνο που χρησιμοποιεί ένα άτομο που έχει μπει στο στόχαστρο για δολοφονία. «Στον πόλεμο, οι Παλαιστίνιοι αλλάζουν συνεχώς τηλέφωνα», δήλωσε η πηγή. «Οι άνθρωποι χάνουν την επαφή με τις οικογένειές τους, δίνουν το τηλέφωνό τους σε έναν φίλο ή μια σύζυγο, ίσως το χάσουν. Δεν υπάρχει κανένας τρόπος να βασιστείς 100% στον αυτόματο μηχανισμό που καθορίζει ποιος αριθμός ανήκει σε ποιον».

Σύμφωνα με τις πηγές, ο στρατός γνώριζε ότι η ελάχιστη ανθρώπινη εποπτεία που υπήρχε δεν θα μπορούσε να εντοπίσει αυτά τα σφάλματα. «Δεν υπήρχε πολιτική μηδενικών σφαλμάτων. Τα λάθη αντιμετωπίζονταν στατιστικά», δήλωσε μια πηγή που χρησιμοποιούσε το Lavender. «Λόγω του εύρους και του μεγέθους, το πρωτόκολλο ήταν ότι ακόμη και αν δεν ξέρεις με βεβαιότητα ότι η μηχανή είναι σωστή, ξέρεις ότι στατιστικά είναι εντάξει. Οπότε το εφαρμόζεις».

[...]

Μια άλλη πηγή πληροφοριών, η οποία υπερασπίστηκε την χρήση των λιστών δολοφονιών Παλαιστίνιων υπόπτων που δημιουργήθηκαν από το Lavender, υποστήριξε ότι άξιζε να επενδύσει κανείς το χρόνο ενός αξιωματικού των υπηρεσιών πληροφοριών για να επαληθεύσει τις πληροφορίες, μόνο εάν ο στόχος ήταν ανώτερος διοικητής της Χαμάς. «Αλλά όταν πρόκειται για έναν κατώτερο μαχητή, δεν θέλετε να επενδύσετε ανθρώπινο δυναμικό και χρόνο σε αυτό», είπε. «Στον πόλεμο, δεν υπάρχει χρόνος για να ενοχοποιήσεις κάθε στόχο. Οπότε είσαι πρόθυμος να πάρεις το περιθώριο λάθους της χρήσης τεχνητής νοημοσύνης, να ρισκάρεις παράπλευρες απώλειες και τον θάνατο αμάχων και να ρισκάρεις να επιτεθείς κατά λάθος και να ζήσεις με αυτό».

ΟΒ είπε ότι ο λόγος για την αυτοματοποίηση αυτή ήταν η συνεχής πίεση για τη δημιουργία περισσότερων στόχων για δολοφονία. «Σε μια ημέρα χωρίς στόχους, χαμηλώναμε το όριο για να κάνουμε επιθέσεις. Μας πίεζαν συνεχώς να φέρουμε περισσότερους στόχους. Μας φώναζαν πραγματικά. Τελειώσαμε [τη δολοφονία] των στόχων μας πολύ γρήγορα».

Εξήγησε ότι όταν μειώνεται το κατώφλι αξιολόγησης του Lavender, θα χαρακτηρίζονται περισσότεροι άνθρωποι ως στόχοι για χτύπημα. «Στο αποκορύφωμά του, το σύστημα κατάφερε να δημιουργήσει 37.000 άτομα ως πιθανούς ανθρώπινους στόχους», δήλωσε ο B. «Αλλά οι αριθμοί άλλαζαν συνεχώς, επειδή εξαρτάται από το πού θέτεις τον πήχη του τι είναι ένα στέλεχος της Χαμάς. Υπήρχαν στιγμές που το στέλεχος της Χαμάς οριζόταν ευρύτερα, και τότε η μηχανή άρχισε να μας φέρνει κάθε είδους προσωπικό της πολιτικής άμυνας...»

Μια πηγή που εργάστηκε με την ομάδα στρατιωτικής επιστήμης δεδομένων που εκπαίδευσε το Lavender δήλωσε ότι δεδομένα που συλλέχθηκαν από υπαλλήλους του υπουργείου εσωτερικής ασφάλειας για μέλη της Χαμάς, τα οποία δεν θεωρεί μαχητές, τροφοδοτήθηκαν επίσης στη μηχανή. «Ήταν προβληματικό το γεγονός ότι όταν εκπαιδεύτηκε το Lavender, χρησιμοποίησαν τον όρο ‘πράκτορας της Χαμάς’ χαλαρά και συμπεριέλαβαν στο σύνολο δεδομένων της εκπαίδευσης ανθρώπους που ήταν υπάλληλοι της πολιτικής άμυνας», δήλωσε.

«Ελέγχαμε μόνο ότι ο στόχος ήταν άνδρας»

[...]

Πηγές δήλωσαν ότι το μόνο πρωτόκολλο ανθρώπινης επίβλεψης που εφαρμόστηκε πριν από τον βομβαρδισμό των σπιτιών των υπόπτων «κατώτερων» μαχητών που είχαν επισημανθεί από το Lavender ήταν η διενέργεια ενός και μόνο ελέγχου: η διασφάλιση ότι ο στόχος που επέλεξε η τεχνητή νοημοσύνη είναι άνδρας και όχι γυναίκα. Η υπόθεση στον στρατό ήταν ότι αν ο στόχος ήταν γυναίκα, η μηχανή είχε πιθανότατα κάνει λάθος, επειδή δεν υπάρχουν γυναίκες στις τάξεις των στρατιωτικών πτερύγων της Χαμάς και της PIJ.

«Ένας άνθρωπος έπρεπε να επαληθεύει τον στόχο για λίγα μόνο δευτερόλεπτα», δήλωσε ο B, εξηγώντας ότι αυτό έγινε το πρωτόκολλο αφού συνειδητοποίησε ότι το σύστημα Lavender «τα κατάφερνε» τις περισσότερες φορές. «Στην αρχή, κάναμε ελέγχους για να διασφαλίσουμε ότι το μηχάνημα δεν μπερδεύεται. Αλλά κάποια στιγμή βασιστήκαμε στο αυτόματο σύστημα και ελέγχαμε μόνο ότι ο στόχος ήταν άνδρας - αυτό ήταν αρκετό. Δεν χρειάζεται πολύς χρόνος για να καταλάβεις αν κάποιος έχει ανδρική ή γυναικεία φωνή».

Για τη διενέργεια του ελέγχου ανδρών/γυναικών, ο Β ισχυρίστηκε ότι στον τρέχοντα πόλεμο, «θα επένδυα το πολύ 20 δευτερόλεπτα για κάθε στόχο σε αυτό το στάδιο και θα χτυπούσα δεκάδες από αυτούς κάθε μέρα. Ουσιαστικά η ανθρώπινη παρέμβαση από την δική μου μεριά ήταν μηδαμινή, πέρα από το να είμαι μια σφραγίδα έγκρισης. Γλίτωνα πολύ χρόνο. Αν [ο στόχος] εμφανιζόταν στον αυτοματοποιημένο μηχανισμό και έκανα τον έλεγχο ότι ήταν άντρας, θα υπήρχε άδεια να τον βομβαρδίσω, με την επιφύλαξη της εξέτασης των παράπλευρων ζημιών». Στην πράξη, οι πηγές ανέφεραν ότι αυτό σήμαινε ότι για τους πολίτες που χαρακτηρίστηκαν κατά λάθος από τονLavender, δεν υπήρχε κανένας εποπτικός μηχανισμός που να εντοπίζει το λάθος. Σύμφωνα με τον Β, ένα συνηθισμένο λάθος συνέβαινε «εάν ο στόχος έδινε το τηλέφωνό του στον γιο του, στον μεγαλύτερο αδελφό του ή σε έναν τυχαίο άνδρα. Αυτό το άτομο θα βομβαρδιζόταν το σπίτι του μαζί με την οικογένειά του. Αυτό συνέβαινε συχνά. Αυτά ήταν τα περισσότερα από τα λάθη που έκανε το Lavender», δήλωσε ο B.

Βήμα δεύτερο: η σύνδεση των στόχων με τις οικογενειακές κατοικίες

Το επόμενο στάδιο στη διαδικασία δολοφονίας από τον ισραηλινό στρατό είναι ο προσδιορισμός του τόπου επίθεσης στους στόχους που παράγει το Lavender. [...]

Οι πηγές εξήγησαν ότι ένας σημαντικός λόγος για τον πρωτοφανή αριθμό των νεκρών από τους βομβαρδισμούς του Ισραήλ είναι το γεγονός ότι ο στρατός επιτέθηκε συστηματικά σε στόχους μέσα στα ιδιωτικά τους σπίτια, μαζί με τις οικογένειές τους - εν μέρει επειδή ήταν ευκολότερο από άποψη πληροφοριών να επισημανθούν τα σπίτια των οικογενειών με τη χρήση αυτοματοποιημένων συστημάτων.

Πράγματι, αρκετές πηγές τόνισαν ότι στην περίπτωση των συστηματικών δολοφονικών χτυπημάτων, ο στρατός έκανε συνήθως την ενεργή επιλογή να βομβαρδίζει ύποπτους μαχητές όταν βρίσκονταν μέσα σε κτήρια κατοικιών από τα οποία δεν υπήρχε στρατιωτική δραστηριότητα. Η επιλογή αυτή, είπαν, αντανακλά τον τρόπο με τον οποίο έχει σχεδιαστεί το σύστημα μαζικής επιτήρησης του Ισραήλ στη Γάζα.

Οι πηγές δήλωσαν στο +972 και στο Local Call ότι, δεδομένου ότι όλοι στη Γάζα είχαν ένα ιδιωτικό σπίτι με το οποίο μπορούσαν να συσχετιστούν, τα συστήματα παρακολούθησης του στρατού μπορούσαν εύκολα και αυτόματα να «συνδέσουν» άτομα με οικογενειακά σπίτια. Προκειμένου να εντοπιστεί η στιγμή που οι πράκτορες εισέρχονται στα σπίτια τους σε πραγματικό χρόνο, έχουν αναπτυχθεί διάφορα πρόσθετα αυτόματα λογισμικά. Τα προγράμματα αυτά παρακολουθούν ταυτόχρονα χιλιάδες άτομα, εντοπίζουν πότε βρίσκονται στο σπίτι τους και στέλνουν αυτόματη ειδοποίηση στον αξιωματικό στόχευσης, ο οποίος στη συνέχεια επισημαίνει το σπίτι για βομβαρδισμό. Ένα από τα πολλά από αυτά τα λογισμικά παρακολούθησης, που αποκαλύπτεται εδώ για πρώτη φορά, ονομάζεται «Where's Daddy?».

«Βάζεις εκατοντάδες [στόχους] στο σύστημα και περιμένεις να δεις ποιον μπορείς να σκοτώσεις», δήλωσε μια πηγή με γνώση του συστήματος. «Το ονομάζουμε διευρυμένο κυνήγι: κάνεις copy-paste από τους καταλόγους που παράγει το σύστημα στόχων».

Η απόδειξη αυτής της πολιτικής είναι επίσης σαφής από τα στοιχεία: κατά τη διάρκεια του πρώτου μήνα του πολέμου, περισσότεροι από τους μισούς νεκρούς - 6.120 άνθρωποι - ανήκαν σε 1.340 οικογένειες, πολλές από τις οποίες αφανίστηκαν εντελώς ενώ βρίσκονταν μέσα στα σπίτια τους, σύμφωνα με τα στοιχεία του ΟΗΕ. Το ποσοστό των ολόκληρων οικογενειών που βομβαρδίστηκαν μέσα στα σπίτια τους στον τρέχοντα πόλεμο είναι πολύ υψηλότερο από ό,τι στην ισραηλινή επιχείρηση του 2014 στη Γάζα (η οποία ήταν προηγουμένως ο φονικότερος πόλεμος του Ισραήλ στη Λωρίδα), γεγονός που υποδηλώνει περαιτέρω την εξέχουσα θέση αυτής της πολιτικής.

Μια άλλη πηγή ανέφερε ότι κάθε φορά που ο ρυθμός των δολοφονιών μειωνόταν, προστίθεντο περισσότεροι στόχοι σε συστήματα όπως το «Where's Daddy?» για τον εντοπισμό ατόμων που έμπαιναν στα σπίτια τους και επομένως μπορούσαν να βομβαρδιστούν. Είπε ότι η απόφαση για το ποιον θα βάλουν στα συστήματα εντοπισμού μπορούσε να ληφθεί από σχετικά χαμηλόβαθμους αξιωματικούς της στρατιωτικής ιεραρχίας.

«Μια μέρα, με εντελώς δικιά μου πρωτοβουλία, πρόσθεσα περίπου 1.200 νέους στόχους στο σύστημα εντοπισμού, επειδή ο αριθμός των επιθέσεων που πραγματοποιούσαμε μειώθηκε», δήλωσε η πηγή. «Αυτό μου φάνηκε λογικό. Εκ των υστέρων, φαίνεται σαν μια σοβαρή απόφαση που πήρα. Και τέτοιες αποφάσεις δεν λαμβάνονταν σε υψηλά επίπεδα». Οι πηγές ανέφεραν ότι κατά τις δύο πρώτες εβδομάδες του πολέμου, «αρκετές χιλιάδες» στόχοι εισήχθησαν αρχικά σε προγράμματα εντοπισμού όπως το «Where's Daddy?». Σε αυτούς περιλαμβάνονταν όλα τα μέλη της επίλεκτης μονάδας ειδικών δυνάμεων της Χαμάς, της Nukhba, όλοι οι μαχητές των αντιαρματικών μονάδων της Χαμάς και όλοι όσοι εισήλθαν στο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου. Αλλά σύντομα, ο κατάλογος των δολοφονηθέντων διευρύνθηκε δραστικά.

«Στο τέλος ήταν όλοι [που σημαδεύτηκαν από το Lavender]», εξήγησε μια πηγή. «Δεκάδες χιλιάδες. Αυτό συνέβη λίγες εβδομάδες αργότερα, όταν οι ισραηλινές ταξιαρχίες μπήκαν στη Γάζα, και υπήρχαν ήδη λιγότεροι μη εμπλεκόμενοι άνθρωποι [δηλαδή άμαχοι] στις βόρειες περιοχές». Σύμφωνα με την πηγή αυτή, ακόμη και κάποιοι ανήλικοι είχαν επισημανθεί από το Lavender ως στόχοι για βομβαρδισμούς. «Κανονικά, οι πράκτορες είναι άνω των 17 ετών, αλλά αυτό δεν ήταν προϋπόθεση».

Το Lavender και τα συστήματα όπως το «Where's Daddy?» συνδυάστηκαν έτσι με θανατηφόρο αποτέλεσμα, σκοτώνοντας ολόκληρες οικογένειες, σύμφωνα με τις πηγές. Προσθέτοντας ένα όνομα από τις λίστες που δημιουργούσε το Lavender στο σύστημα εντοπισμού του σπιτιού «Where's Daddy?», εξήγησε ο Α, το σημαδεμένο άτομο θα βρισκόταν υπό συνεχή παρακολούθηση και θα μπορούσε να δεχθεί επίθεση μόλις πατούσε το πόδι του στο σπίτι του, ισοπεδώνοντάς το πάνω σε όλους τους διαμένοντες.

«Ας πούμε ότι υπολογίζετε ότι υπάρχει ένας στόχος συν 10 πολίτες στο σπίτι», είπε ο Α. «Συνήθως, αυτοί οι 10 θα είναι γυναίκες και παιδιά. Τόσο παράλογα, γίνεται φανερό ότι οι περισσότεροι από τους ανθρώπους που σκοτώσατε ήταν γυναίκες και παιδιά».

Βήμα τρίτο: επιλογή όπλου

Μόλις το Lavender επισημάνει έναν στόχο για δολοφονία, το προσωπικό του στρατού επαληθεύσει ότι είναι άνδρας και το λογισμικό εντοπισμού εντοπίσει τον στόχο στο σπίτι του, το επόμενο στάδιο είναι η επιλογή του πυρομαχικού με το οποίο θα τον βομβαρδίσει.

Τον Δεκέμβριο του 2023, το CNN ανέφερε ότι σύμφωνα με εκτιμήσεις των αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών, περίπου το 45% των πυρομαχικών που χρησιμοποιήθηκαν από την ισραηλινή αεροπορία στη Γάζα ήταν «χαζές» βόμβες [dumb bombs], οι οποίες είναι γνωστό ότι προκαλούν περισσότερες παράπλευρες απώλειες από τις κατευθυνόμενες. [...]Τρεις πηγές πληροφοριών δήλωσαν στο +972 και στο Local Call ότι τα κατώτερα στελέχη της Χαμάς που είχαν στοχοποιηθεί από το Lavender δολοφονούνταν μόνο με dumb bombs, προς το συμφέρον της εξοικονόμησης ακριβότερου οπλισμού. Το υπονοούμενο, εξήγησε μια πηγή, ήταν ότι ο στρατός δεν θα χτυπούσε έναν κατώτερο στόχο εάν ζούσε σε πολυώροφο κτίριο, επειδή ο στρατός δεν ήθελε να δαπανήσει μια ακριβέστερη και ακριβότερη «βόμβα ορόφου» (με πιο περιορισμένες παράπλευρες συνέπειες) για να τον σκοτώσει. Αλλά αν ένας κατώτερος στόχος ζούσε σε ένα κτίριο με λίγους ορόφους, ο στρατός είχε την άδεια να σκοτώσει αυτόν και όλους στο κτίριο με μια χαζή βόμβα.

«Έτσι ήταν με όλους τους τελευταίους στόχους», δήλωσε ο C, ο οποίος χρησιμοποίησε διάφορα αυτοματοποιημένα προγράμματα στον τρέχοντα πόλεμο. «Το μόνο ερώτημα ήταν, είναι δυνατόν να επιτεθούμε στο κτίριο από την άποψη των παράπλευρων ζημιών; Διότι συνήθως πραγματοποιούσαμε τις επιθέσεις με χαζές βόμβες, και αυτό σήμαινε κυριολεκτικά την καταστροφή ολόκληρου του σπιτιού πάνω στους ενοίκους του. Αλλά ακόμη και αν αποτραπεί μια επίθεση, δεν σε νοιάζει - προχωράς αμέσως στον επόμενο στόχο. Λόγω του συστήματος, οι στόχοι δεν τελειώνουν ποτέ. Έχεις άλλους 36.000 να σε περιμένουν».

Βήμα τέταρτο: έγκριση απωλειών αμάχων

Μια πηγή ανέφερε ότι όταν επιτίθεντο σε κατώτερα στελέχη, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που είχαν επισημανθεί από συστήματα τεχνητής νοημοσύνης όπως το Lavender, ο αριθμός των αμάχων που επιτρεπόταν να σκοτώσουν μαζί με κάθε στόχο καθοριζόταν κατά τις πρώτες εβδομάδες του πολέμου σε μέγεθος έως και 20. Μια άλλη πηγή ισχυρίστηκε ότι ο καθορισμένος αριθμός ήταν μέχρι 15. Αυτοί οι «βαθμοί παράπλευρης απώλειας», όπως τους αποκαλεί ο στρατός, εφαρμόζονταν ευρέως σε όλους τους ύποπτους νεαρούς μαχητές, είπαν οι πηγές, ανεξάρτητα από τον βαθμό, τη στρατιωτική σημασία και την ηλικία τους, και χωρίς συγκεκριμένη εξέταση κατά περίπτωση για να σταθμιστεί το στρατιωτικό πλεονέκτημα της δολοφονίας τους έναντι της αναμενόμενης βλάβης στους αμάχους.

Σύμφωνα με τον Α, ο οποίος ήταν αξιωματικός σε αίθουσα επιχειρήσεων στόχων στον τρέχοντα πόλεμο, το τμήμα διεθνούς δικαίου του στρατού δεν έχει δώσει ποτέ στο παρελθόν τέτοια «σαρωτική έγκριση» για τόσο υψηλό βαθμό παράπλευρων απωλειών. «Δεν είναι μόνο ότι μπορείτε να σκοτώσετε οποιοδήποτε άτομο που είναι στρατιώτης της Χαμάς... αλλά σου το λένε ευθέως: ‘επιτρέπεται να τους σκοτώσεις μαζί με πολλούς αμάχους’».

«Κάθε άτομο που φορούσε στολή της Χαμάς τα τελευταία ένα ή δύο χρόνια θα μπορούσε να βομβαρδιστεί με 20 αμάχους να σκοτώνονται ως παράπλευρες απώλειες, ακόμη και χωρίς ειδική άδεια», συνέχισε ο Α. «Στην πράξη, η αρχή της αναλογικότητας δεν υπήρχε».

Σύμφωνα με τον Α, αυτή ήταν η πολιτική για το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου που υπηρέτησε. «Σε αυτόν τον υπολογισμό, θα μπορούσαν να είναι και 20 παιδιά για ένα κατώτερο στέλεχος...», εξήγησε ο A. Ερωτηθείς σχετικά με το σκεπτικό ασφαλείας πίσω από αυτή την πολιτική, ο Α απάντησε: «Να είναι θανατηφόρα».

Ο προκαθορισμένος και σταθερός βαθμός παράπλευρης απώλειας βοήθησε στην επιτάχυνση της μαζικής δημιουργίας στόχων με τη χρήση της μηχανής Lavender, όπως ανέφεραν πηγές, επειδή εξοικονόμησε χρόνο. Ο Β υποστήριξε ότι ο αριθμός των αμάχων που τους επιτρεπόταν να σκοτώσουν την πρώτη εβδομάδα του πολέμου ανά ύποπτο νεαρό μαχητή που είχε επισημανθεί από την ΑΙ ήταν δεκαπέντε, αλλά ότι ο αριθμός αυτός «ανέβαινε και κατέβαινε» με την πάροδο του χρόνου.

[...]

«Γνωρίζαμε ότι θα σκοτώναμε πάνω από 100 αμάχους»

Πηγές δήλωσαν στο +972 και στο Local Call ότι τώρα ο ισραηλινός στρατός δεν δημιουργεί πλέον μαζικά νέους ανθρώπινους στόχους για βομβαρδισμούς σε σπίτια αμάχων. Το γεγονός ότι τα περισσότερα σπίτια στη Λωρίδα της Γάζας είχαν ήδη καταστραφεί ή υποστεί ζημιές και σχεδόν ολόκληρος ο πληθυσμός έχει εκτοπιστεί, μείωσε επίσης την ικανότητα του στρατού να βασίζεται σε βάσεις δεδομένων πληροφοριών και αυτοματοποιημένα προγράμματα εντοπισμού σπιτιών.

Ο Ε υποστήριξε ότι ο μαζικός βομβαρδισμός των νεότερων μαχητών πραγματοποιήθηκε μόνο την πρώτη ή τη δεύτερη εβδομάδα του πολέμου και στη συνέχεια σταμάτησε κυρίως για να μη σπαταληθούν βόμβες. «Υπάρχει μια οικονομία πυρομαχικών», δήλωσε ο Ε. «Πάντα φοβόντουσαν ότι θα γινόταν πόλεμος στη βόρεια αρένα [με τη Χεζμπολάχ στο Λίβανο]. Δεν επιτίθενται καθόλου πια σε τέτοιου είδους ανθρώπους».

Ωστόσο, οι αεροπορικές επιδρομές εναντίον υψηλόβαθμων διοικητών της Χαμάς συνεχίζονται και πηγές δήλωσαν ότι για τις επιθέσεις αυτές, ο στρατός επιτρέπει τη θανάτωση «εκατοντάδων» αμάχων ανά στόχο - μια επίσημη πολιτική για την οποία δεν υπάρχει ιστορικό προηγούμενο στο Ισραήλ ή ακόμη και σε πρόσφατες στρατιωτικές επιχειρήσεις των ΗΠΑ.

«Στη βομβιστική επίθεση εναντίον του διοικητή του τάγματος Shujaiya, γνωρίζαμε ότι θα σκοτώναμε πάνω από 100 πολίτες», ανέφερε ο B για τη βομβιστική επίθεση στις 2 Δεκεμβρίου, η οποία, σύμφωνα με τον εκπρόσωπο των IDF, είχε στόχο τη δολοφονία του Wisam Farhat.

Ο Amjad Al-Sheikh, ένας νεαρός Παλαιστίνιος από τη Γάζα, δήλωσε ότι πολλά από τα μέλη της οικογένειάς του σκοτώθηκαν σε αυτή τη βομβιστική επίθεση. Κάτοικος της Shujaiya, ανατολικά της πόλης της Γάζας, βρισκόταν σε ένα τοπικό σούπερ μάρκετ εκείνη την ημέρα όταν άκουσε πέντε εκρήξεις που έσπασαν τα τζάμια.

«Έτρεξα στο σπίτι της οικογένειάς μου, αλλά δεν υπήρχαν πια κτίρια εκεί», δήλωσε ο Al-Sheikh στο +972 και στο Local Call. «Ο δρόμος γέμισε με κραυγές και καπνό. Ολόκληρα οικοδομικά τετράγωνα μετατράπηκαν σε βουνά από μπάζα και βαθιούς λάκκους. Οι άνθρωποι άρχισαν να ψάχνουν στα τσιμέντα, χρησιμοποιώντας τα χέρια τους, και το ίδιο έκανα κι εγώ, αναζητώντας σημάδια του σπιτιού της οικογένειάς μου».

Η σύζυγος και η μικρή κόρη του Al-Sheikh επέζησαν - προστατεύτηκαν από τα συντρίμμια χάρη σε μια ντουλάπα που έπεσε πάνω τους - αλλά βρήκε άλλα 11 μέλη της οικογένειάς του, μεταξύ των οποίων τις αδελφές του, τα αδέλφια του και τα μικρά τους παιδιά, νεκρούς κάτω από τα συντρίμμια. Σύμφωνα με την ομάδα ανθρωπίνων δικαιωμάτων B’Tselem, ο βομβαρδισμός εκείνης της ημέρας κατέστρεψε δεκάδες κτίρια, σκότωσε δεκάδες ανθρώπους και έθαψε εκατοντάδες κάτω από τα ερείπια των σπιτιών τους.

«Ολόκληρες οικογένειες σκοτώθηκαν»

Πηγές των μυστικών υπηρεσιών δήλωσαν στο +972 και στο Local Call ότι συμμετείχαν σε ακόμη πιο θανατηφόρα χτυπήματα. Προκειμένου να δολοφονήσει τον Ayman Nofal, τον διοικητή της Κεντρικής Ταξιαρχίας της Χαμάς στη Γάζα, μια πηγή δήλωσε ότι ο στρατός ενέκρινε τη δολοφονία περίπου 300 αμάχων, καταστρέφοντας πολλά κτίρια σε αεροπορικές επιδρομές στον προσφυγικό καταυλισμό Al-Bureij στις 17 Οκτωβρίου, με βάση έναν ασαφή εντοπισμό του Nofal. Δορυφορικό υλικό και βίντεο από το σημείο δείχνουν την καταστροφή πολλών μεγάλων πολυώροφων πολυκατοικιών.

«Από 16 έως 18 κτήρια κατοικιών καταστράφηκαν κατά την επίθεση», δήλωσε ο Amro Al-Khatib, κάτοικος του καταυλισμού, στο +972 και στο Local Call. «Δεν μπορούσαμε να ξεχωρίσουμε το ένα διαμέρισμα από το άλλο - όλα ανακατεύτηκαν στα χαλάσματα και βρήκαμε παντού ανθρώπινα μέλη σώματος».

Στη συνέχεια, ο Al-Khatib θυμήθηκε ότι περίπου 50 πτώματα ανασύρθηκαν από τα ερείπια και περίπου 200 άνθρωποι τραυματίστηκαν, πολλοί από αυτούς σοβαρά. Αλλά αυτή ήταν μόνο η πρώτη μέρα. Οι κάτοικοι του καταυλισμού πέρασαν πέντε ημέρες ανασύροντας τους νεκρούς και τους τραυματίες, είπε.

Ο Nael Al-Bahisi, νοσηλευτής, ήταν ένας από τους πρώτους που έφτασαν στη σκηνή. Μέτρησε 50-70 θύματα εκείνη την πρώτη ημέρα. «Κάποια στιγμή καταλάβαμε ότι ο στόχος του πλήγματος ήταν ο διοικητής της Χαμάς Ayman Nofal», δήλωσε στο +972 και στο Local Call. «Τον σκότωσαν, αλλά και πολλούς ανθρώπους που δεν ήξεραν ότι ήταν εκεί. Ολόκληρες οικογένειες με παιδιά σκοτώθηκαν».

Μια άλλη πηγή πληροφοριών δήλωσε στο +972 και στο Local Call ότι ο στρατός κατέστρεψε ένα πολυώροφο κτίριο στη Ράφα στα μέσα Δεκεμβρίου, σκοτώνοντας «δεκάδες πολίτες», προκειμένου να προσπαθήσει να σκοτώσει τον Mohammed Shabaneh, τον διοικητή της Ταξιαρχίας Ράφα της Χαμάς (δεν είναι σαφές αν σκοτώθηκε ή όχι στην επίθεση). Συχνά, ανέφερε η πηγή, οι ανώτεροι διοικητές κρύβονται σε σήραγγες που περνούν κάτω από κτίρια πολιτών και επομένως η επιλογή να τους δολοφονήσουν με αεροπορική επιδρομή σκοτώνει αναγκαστικά αμάχους.

«Οι περισσότεροι από τους τραυματίες ήταν παιδιά», δήλωσε ο Wael Al-Sir, 55 ετών, ο οποίος ήταν μάρτυρας του μεγάλης κλίμακας χτυπήματος που πιστεύεται από ορισμένους κατοίκους της Γάζας ότι ήταν η απόπειρα δολοφονίας. Ο ίδιος δήλωσε στο +972 και στο Local Call ότι ο βομβαρδισμός στις 20 Δεκεμβρίου κατέστρεψε ένα «ολόκληρο οικοδομικό τετράγωνο» και σκότωσε τουλάχιστον 10 παιδιά.

«Υπήρχε μια εντελώς ανεκτική πολιτική όσον αφορά τις απώλειες των επιχειρήσεων βομβαρδισμών - τόσο ανεκτική που κατά τη γνώμη μου είχε ένα στοιχείο εκδίκησης», υποστήριξε ο D, μια πηγή πληροφοριών. «Ο πυρήνας της ήταν οι δολοφονίες ανώτερων διοικητών της Χαμάς και της PIJ για τους οποίους ήταν πρόθυμοι να σκοτώσουν εκατοντάδες πολίτες. Είχαμε έναν υπολογισμό: πόσοι για έναν διοικητή ταξιαρχίας, πόσοι για έναν διοικητή τάγματος και ούτω καθεξής. Υπήρχαν κανονισμοί, αλλά ήταν πολύ επιεικείς», δήλωσε ο Ε, μια άλλη πηγή πληροφοριών. «Έχουμε σκοτώσει ανθρώπους με παράπλευρες απώλειες σε υψηλό διψήφιο αριθμό, αν όχι χαμηλό τριψήφιο αριθμό. Αυτά είναι πράγματα που δεν είχαν συμβεί στο παρελθόν».

Ένα τόσο υψηλό ποσοστό «παράπλευρων απωλειών» είναι εξαιρετικό όχι μόνο σε σύγκριση με αυτό που ο ισραηλινός στρατός θεωρούσε προηγουμένως αποδεκτό, αλλά και σε σύγκριση με τους πολέμους που διεξάγουν οι Ηνωμένες Πολιτείες στο Ιράκ, τη Συρία και το Αφγανιστάν. [...]

Μας είπαν: «Ό,τι μπορείτε, βομβαρδίστε»

[...]

«Υπήρχε υστερία στις τάξεις των επαγγελματιών», δήλωσε ο Δ, ο οποίος επιστρατεύτηκε αμέσως μετά τις 7 Οκτωβρίου. «Δεν είχαν καθόλου ιδέα πώς να αντιδράσουν. Το μόνο πράγμα που ήξεραν να κάνουν ήταν να αρχίσουν να βομβαρδίζουν σαν τρελοί για να προσπαθήσουν να διαλύσουν τις δυνατότητες της Χαμάς».

Ο Δ τόνισε ότι δεν τους είπαν ρητά ότι ο στόχος του στρατού είναι η «εκδίκηση», αλλά εξέφρασαν την άποψη ότι «από τη στιγμή που κάθε στόχος που συνδέεται με τη Χαμάς γίνεται νόμιμος, και με σχεδόν κάθε παράπλευρη απώλεια να εγκρίνεται, είναι σαφές ότι θα σκοτωθούν χιλιάδες άνθρωποι. Ακόμη και αν επισήμως κάθε στόχος συνδέεται με τη Χαμάς, όταν η πολιτική είναι τόσο επιτρεπτική, χάνει κάθε νόημα». Ο Α χρησιμοποίησε επίσης τη λέξη «εκδίκηση» για να περιγράψει την ατμόσφαιρα στο εσωτερικό του στρατού μετά την 7η Οκτωβρίου. «Κανείς δεν σκέφτηκε τι θα κάνει μετά, όταν τελειώσει ο πόλεμος, ή πώς θα είναι δυνατόν να ζει κανείς στη Γάζα και τι θα κάνει με αυτήν», είπε ο Α. «Μας είπαν: τώρα πρέπει να γαμήσουμε τη Χαμάς, όποιο κι αν είναι το κόστος. Ό,τι μπορείτε, βομβαρδίστε το». [...]

Βήμα πέμπτο: υπολογισμός των παράπλευρων απωλειών

Σύμφωνα με τις πηγές πληροφοριών, ο υπολογισμός από τον ισραηλινό στρατό του αριθμού των αμάχων που αναμένεται να σκοτωθούν σε κάθε σπίτι δίπλα σε έναν στόχο - μια διαδικασία που εξετάστηκε σε προηγούμενη έρευνα του +972 και του Local Call - έγινε με τη βοήθεια αυτόματων και ανακριβών εργαλείων. Σε προηγούμενους πολέμους, το προσωπικό των μυστικών υπηρεσιών ξόδευε πολύ χρόνο για να επαληθεύσει πόσοι άνθρωποι βρίσκονταν σε ένα σπίτι που επρόκειτο να βομβαρδιστεί, με τον αριθμό των αμάχων που ενδέχεται να σκοτωθούν να καταγράφεται ως μέρος ενός «φακέλου στόχου». Μετά την 7η Οκτωβρίου, ωστόσο, αυτή η επαλήθευση εγκαταλείφθηκε σε μεγάλο βαθμό υπέρ της αυτοματοποίησης.

Τον Οκτώβριο, οι New York Times ανέφεραν ένα σύστημα που λειτουργεί από μια ειδική βάση στο νότιο Ισραήλ, το οποίο συλλέγει πληροφορίες από κινητά τηλέφωνα στη Λωρίδα της Γάζας και παρέχει στο στρατό μια ζωντανή εκτίμηση του αριθμού των Παλαιστινίων που διέφυγαν από τη βόρεια Λωρίδα της Γάζας προς τα νότια. Ο ταξίαρχος Udi Ben Muha δήλωσε στους Times ότι «δεν είναι ένα 100% τέλειο σύστημα - αλλά σου δίνει τις πληροφορίες που χρειάζεσαι για να πάρεις μια απόφαση». Το σύστημα λειτουργεί με βάση τα χρώματα: το κόκκινο σηματοδοτεί περιοχές όπου υπάρχουν πολλοί άνθρωποι, ενώ το πράσινο και το κίτρινο σηματοδοτούν περιοχές που έχουν σχετικά καθαριστεί από τους κατοίκους.

Οι πηγές που μίλησαν στο +972 και στο Local Call περιέγραψαν ένα παρόμοιο σύστημα υπολογισμού των παράπλευρων απωλειών, το οποίο χρησιμοποιήθηκε για να αποφασιστεί αν θα βομβαρδιστεί ένα κτίριο στη Γάζα. Είπαν ότι το λογισμικό υπολόγιζε τον αριθμό των αμάχων που διέμεναν σε κάθε σπίτι πριν από τον πόλεμο - αξιολογώντας το μέγεθος του κτιρίου και εξετάζοντας τον κατάλογο των κατοίκων του - και στη συνέχεια μείωνε αυτούς τους αριθμούς με το ποσοστό των κατοίκων που υποτίθεται ότι εκκένωσαν τη γειτονιά.

Ενδεικτικά, αν ο στρατός εκτιμούσε ότι οι μισοί κάτοικοι μιας γειτονιάς είχαν φύγει, το πρόγραμμα θα μετρούσε ένα σπίτι που συνήθως είχε 10 κατοίκους ως σπίτι με πέντε άτομα. Για να εξοικονομήσει χρόνο, είπαν οι πηγές, ο στρατός δεν επιτηρούσε τα σπίτια για να ελέγξει πόσοι άνθρωποι ζούσαν πραγματικά εκεί, όπως έκανε σε προηγούμενες επιχειρήσεις, ώστε να διαπιστώσει αν η εκτίμηση του προγράμματος ήταν πράγματι ακριβής.

«Αυτό το μοντέλο δεν είχε σχέση με την πραγματικότητα», υποστήριξε μια πηγή. «Δεν υπήρχε καμία σύνδεση μεταξύ αυτών που βρίσκονταν στο σπίτι τώρα, κατά τη διάρκεια του πολέμου, και αυτών που ήταν καταχωρημένοι ως κάτοικοι εκεί πριν από τον πόλεμο. Σε μια περίπτωση βομβαρδίσαμε ένα σπίτι χωρίς να γνωρίζουμε ότι μέσα υπήρχαν πολλές οικογένειες που κρύβονταν μαζί».

Η πηγή ανέφερε ότι αν και ο στρατός γνώριζε ότι τέτοια σφάλματα θα μπορούσαν να συμβούν, εντούτοις υιοθετήθηκε αυτό το ανακριβές μοντέλο, επειδή ήταν ταχύτερο. Ως εκ τούτου, είπε η πηγή, «ο υπολογισμός των παράπλευρων απωλειών ήταν εντελώς αυτόματος και στατιστικός» - βγάζοντας ακόμη και αριθμούς νεκρών που δεν ήταν ακέραιοι.

Βήμα έκτο: βομβαρδισμός μιας οικογενειακής κατοικίας

Οι πηγές που μίλησαν στο +972 και στο Local Call εξήγησαν ότι μερικές φορές υπήρχε ένα σημαντικό κενό μεταξύ της στιγμής που τα συστήματα εντοπισμού όπως το «Where's Daddy?» ειδοποιούσαν έναν αξιωματικό ότι ένας στόχος είχε μπει στο σπίτι του, και του ίδιου του βομβαρδισμού - με αποτέλεσμα να σκοτώνονται ολόκληρες οικογένειες ακόμη και χωρίς να χτυπηθεί ο αρχικός στόχος. «Μου συνέβη πολλές φορές να επιτεθούμε σε ένα σπίτι, αλλά το άτομο δεν ήταν καν στο εκεί», δήλωσε μια πηγή. «Το αποτέλεσμα ήταν να σκοτώνεις μια οικογένεια χωρίς λόγο».

Τρεις πηγές πληροφοριών δήλωσαν στο +972 και στο Local Call ότι ήταν μάρτυρες ενός περιστατικού κατά το οποίο ο ισραηλινός στρατός βομβάρδισε το ιδιωτικό σπίτι μιας οικογένειας και αργότερα αποδείχθηκε ότι ο προοριζόμενος στόχος της δολοφονίας δεν βρισκόταν καν μέσα στο σπίτι, καθώς δεν έγινε περαιτέρω έλεγχος σε πραγματικό χρόνο.

«Μερικές φορές ο στόχος βρισκόταν στο σπίτι νωρίτερα και μετά το βράδυ πήγαινε να κοιμηθεί κάπου αλλού και δεν το γνωρίζαμε», είπε μία από τις πηγές. «Υπάρχουν φορές που διπλοελέγχεις την τοποθεσία και υπάρχουν φορές που απλά λες: εντάξει, ήταν στο σπίτι τις τελευταίες ώρες, οπότε μπορούμε απλά να βομβαρδίσουμε».

Μια άλλη πηγή περιέγραψε ένα παρόμοιο περιστατικό που τον επηρέασε και τον έκανε να θελήσει να δώσει συνέντευξη για την παρούσα έρευνα. «Καταλάβαμε ότι ο στόχος ήταν στο σπίτι του στις 8 μ.μ. Τελικά, η αεροπορία βομβάρδισε το σπίτι στις 3 π.μ. Στη συνέχεια μάθαμε ότι σε αυτό το χρονικό διάστημα είχε καταφέρει να φύγει σε άλλο μέρος με την οικογένειά του. Στο κτίριο που βομβαρδίσαμε υπήρχαν άλλες δύο οικογένειες με παιδιά».

Σε προηγούμενους πολέμους στη Γάζα, μετά τη δολοφονία ανθρώπινων στόχων, οι ισραηλινές μυστικές υπηρεσίες πραγματοποιούσαν διαδικασίες εκτίμησης ζημιών από βόμβες (bomb damage assessment: BDA) - έναν έλεγχο ρουτίνας μετά το χτύπημα για να διαπιστώσουν αν σκοτώθηκε ο ανώτερος διοικητής και πόσοι άμαχοι σκοτώθηκαν μαζί του. Όπως αποκαλύφθηκε σε προηγούμενη έρευνα των +972 και Local Call, αυτό περιλάμβανε την παρακολούθηση τηλεφωνικών κλήσεων συγγενών που έχασαν τους οικείους τους. Σε αυτόν τον πόλεμο, ωστόσο, τουλάχιστον σε σχέση με τους κατώτερους μαχητές που έχουν επισημανθεί με τη χρήση ΑΙ, οι πηγές λένε ότι η διαδικασία αυτή καταργήθηκε προκειμένου να εξοικονομηθεί χρόνος. Οι πηγές δήλωσαν ότι δεν γνώριζαν πόσοι άμαχοι σκοτώθηκαν πραγματικά σε κάθε χτύπημα, και για τα χαμηλόβαθμα στελέχη της Χαμάς και της PIJ που είχαν στοχοποιηθεί με ΑΙ, δεν γνώριζαν καν αν σκοτώθηκε ο ίδιος ο στόχος.

«Δεν ξέρεις ακριβώς πόσους σκότωσες και ποιους σκότωσες», δήλωσε μια πηγή των μυστικών υπηρεσιών στο Local Call για μια προηγούμενη έρευνα που δημοσιεύθηκε τον Ιανουάριο. «Μόνο όταν πρόκειται για ανώτερους πράκτορες της Χαμάς, ακολουθούμε την διαδικασία BDA. Στις υπόλοιπες περιπτώσεις, δεν μας ενδιαφέρει. Παίρνεις μια αναφορά από την πολεμική αεροπορία για το αν το κτίριο ανατινάχθηκε, και αυτό είναι όλο. Δεν έχεις ιδέα για το πόσες παράπλευρες απώλειες υπήρξαν - προχωράς αμέσως στον επόμενο στόχο. Η έμφαση ήταν να δημιουργηθούν όσο το δυνατόν περισσότεροι στόχοι, το συντομότερο δυνατό».

Αλλά ενώ ο ισραηλινός στρατός μπορεί να προχωρήσει μετά από κάθε χτύπημα χωρίς να αναφέρεται στον αριθμό των θυμάτων, ο Amjad Al-Sheikh, ο κάτοικος της Shujaiya που έχασε 11 μέλη της οικογένειάς του στον βομβαρδισμό της 2ας Δεκεμβρίου, δήλωσε ότι ο ίδιος και οι γείτονές του εξακολουθούν να ψάχνουν για πτώματα. «Μέχρι τώρα, υπάρχουν πτώματα κάτω από τα ερείπια», είπε. «Δεκατέσσερα κτίρια κατοικιών βομβαρδίστηκαν με τους κατοίκους τους μέσα. Κάποιοι από τους συγγενείς και τους γείτονές μου είναι ακόμη θαμμένοι».

Πηγή: +972 magazine, 03/04/2024

Πρωτότυπο: https://www.972mag.com/lavender-ai-israeli-army-gaza/

Πλασματικό κεφάλαιο, συσσώρευση του κεφαλαίου και σύγxρονες οικονομικές κρίσεις - Δημοφάνης Παπαδάτος



Σκοπός του παρόντος άρθρου είναι να προτείνει μια ερμηνεία των σύγχρονων οικονομικών κρίσεων του καπιταλισμού από την άποψη της μαρξιστικής έννοιας του πλασματικού κεφαλαίου. Η έννοια αυτή για πρώτη φορά παρουσιάστηκε από τον Μαρξ (Marx) στο κεφάλαιο 29 του τρίτου τόμου του «Κεφαλαίου» και έτυχε ευρείας χρήσης από τον Χίλφερντινγκ (Hilferding) στο γνωστό έργο του για το χρηματιστικό κεφάλαιο, χωρίς όμως να τύχει περαιτέρω ανάπτυξης από τη μαρξιστική βιβλιογραφία. Σήμερα, οι σύγχρονες εξελίξεις στο χώρο της μαρξιστικής πολιτικής οικονομίας του χρήματος και της πίστης επιτρέπουν την περαιτέρω ανάπτυξη της έννοιας του πλασματικού κεφαλαίου ώστε να είναι δυνατή η χρήση της για την ερμηνεία των σύγχρονων χρηματοοικονομικών φαινομένων στη διαδικασία της καπιταλιστικής συσσώρευσης. Αυτό μπορεί να γίνει με τρόπο απόλυτα συμβατό με τον μαρξικό νόμο της αξίας, συμβάλλοντας αποφασιστικά στη μαρξιστική ανάλυση και ερμηνεία της τρέχουσας κρίσης του καπιταλισμού.

1. Εισαγωγή

Στον Μαρξ η έννοια του πλασματικού κεφαλαίου είναι στενά συνδεδεμένη με τη μορφή του τοκοφόρου κεφαλαίου. Το τοκοφόρο κεφάλαιο ορίζεται ως χρηματικό κεφάλαιο που δανείζεται προκειμένου να χρησιμοποιηθεί στη σφαίρα της παραγωγής με σκοπό την απόσπαση υπεραξίας, σε αντίθεση με τον απλό δανεισμό χρήματος (money as such), που διευκολύνει τις συναλλαγές εν γένει. Όμως, από τη στιγμή που υπάρχει η υποχρέωση αποπληρωμής ενός δανείου, η οποία υποχρέωση παίρνει πλέον τη μορφή του χρέους, αυτό το χρέος είναι δυνατόν να αυτονομηθεί και να αποκτήσει μια «δικιά του ζωή». Συνεπώς, η υποχρέωση που παίρνει τη μορφή των χρεογράφων μπορεί αυτόνομα να αγοραστεί και να πωληθεί έναντι μιας κάποιας χρηματικής αξίας, η οποία ενδέχεται να ανταποκρίνεται ή να μην ανταποκρίνεται στη δυνατότητα αυτού του χρηματικού ποσού, εφόσον αυτό χρησιμοποιούνταν ως κεφάλαιο στη σφαίρα της παραγωγής, να πραγματοποιήσει αρκετή υπεραξία. Αυτή ακριβώς την αυτόνομη κυκλοφορία του τοκοφόρου κεφαλαίου, σε μορφή χρεογράφων, ο Μαρξ την ονόμασε πλασματικό κεφάλαιο, όχι γιατί είναι κάτι που δεν υφίσταται ή γιατί ενδεχομένως έχει εντέχνως δημιουργηθεί, αλλά γιατί η κυκλοφορία του είναι διακριτή από την κυκλοφορία ή την απόδοση του κεφαλαίου που αντιπροσωπεύει. Με βάση αυτήν τη θεώρηση προτείνεται η ερμηνεία των σύγχρονων χρηματοοικονομικών φαινομένων και των σύγχρονων οικονομικών κρίσεων. Τελικά δε, αυτή η ερμηνεία αντιπαραβάλλεται και αντιπαρατίθεται στις διάφορες ερμηνείες των σύγχρονων κρίσεων που γίνονται από τη σκοπιά της χρηματιστικοποίησης.

Για να καταστεί όμως δυνατή η κατανόηση της σημασίας και του ρόλου της έννοιας του πλασματικού κεφαλαίου στη μαρξιστική πολιτική οικονομία, πράγμα αναγκαίο για την εξυπηρέτηση του δηλωθέντος σκοπού του παρόντος κειμένου, είναι απαραίτητη αρχικά μια γενικότερη εισαγωγή στη μαρξιστική θεωρία του χρήματος και της πίστης. Ειδικότερα, θα αναλυθεί ο ρόλος της έννοιας του πλασματικού κεφαλαίου στο πλαίσιο της θεωρίας αυτής και η σημασία της για την κατανόηση του φαινομένου των οικονομικών κρίσεων στον καπιταλισμό. Στη συνέχεια με αυτό το αναλυτικό εργαλείο θα προχωρήσουμε στην ανάλυση των σύγχρονων κρίσεων του καπιταλισμού, όπως είναι η κρίση του 2007-09 μέσα από την κριτική παρουσίαση των θεωριών της χρηματιστικοποίησης για να καταλήξουμε στη διατύπωση κάποιων θέσεων από τη σκοπιά της μαρξιστικής πολιτικής οικονομίας.

2. Η μαρξιστική θεωρία του χρήματος και της πίστης

Ένα από τα θεμελιώδη ζητήματα στο πλαίσιο της θεωρίας του Μαρξ για το κεφάλαιο στη σφαίρα της ανταλλαγής είναι η κρίσιμη διάκριση που κάνει μεταξύ του «χρήματος ως χρήμα» και του «χρήματος ως κεφάλαιο». Το χρήμα λειτουργεί «ως χρήμα», όταν απλώς ενεργεί ως μέσο για την ανταλλαγή μεταξύ δύο συναλλασσομένων, και ως εκ τούτου μεσολαβεί στην ανταλλαγή των εμπορευμάτων ανεξάρτητα από τη θέση αυτών των συναλλασσόμενων στη συνολική κυκλοφορία του κεφαλαίου – δηλαδή είτε αυτοί είναι καπιταλιστές που ασχολούνται με την παραγωγή είτε καπιταλιστές και εργάτες που προβαίνουν σε κατανάλωση (Fine & Saad-Filho, 2010: 135).

Επομένως, ο ρόλος του χρήματος «ως χρήμα» γίνεται κατανοητός σε σχέση με την απλή κυκλοφορία των εμπορευμάτων: E-X-E. Αντίθετα, το «χρήμα ως κεφάλαιο» γίνεται κατανοητό σε σχέση με το κύκλωμα του κεφαλαίου: X-E … Π … Ε΄-Χ΄, όπου το χρήμα χρησιμοποιείται αποκλειστικά για την παραγωγή υπεραξίας. Υπάρχει μια σαφής σχέση μεταξύ των δύο λειτουργιών του χρήματος στον καπιταλισμό, αφού τόσο οι ανταλλαγές που αφορούν την απλή κυκλοφορία των εμπορευμάτων όσο και αυτές που αφορούν τη βιομηχανική παραγωγή τελικά συνδέονται, ιδιαίτερα όταν γίνεται κατανοητό ότι η ανταλλαγή Ε-Χ για έναν συναλλασσόμενο γίνεται Χ-Ε για τον αντισυμβαλλόμενό του (Fine & Saad-Filho, 2010: 135· Harris, 1979: 138-139).

Περαιτέρω, τόσο η χρήση του χρήματος «ως χρήμα» όσο και «ως κεφάλαιο» μπορεί να περιλαμβάνει πιστωτικές σχέσεις, καθώς ο δανεισμός γίνεται για να διευκολυνθούν οι υποκείμενες συναλλαγές. Ο Μαρξ αναλύει λεπτομερώς τις λειτουργίες του χρήματος «ως χρήμα», ως τμήμα του εμπορικού κεφαλαίου. Συνεπώς, στο σημείο αυτό είναι απαραίτητη μια ειδικότερη αναφορά στη μορφή του εμπορικού κεφαλαίου και στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του (βλ. Μαρξ, 1978: 16-20).

Ο Μαρξ καθιστά σαφές ότι η πραγματεία που κάνει σε σχέση με τη μορφή του εμπορικού κεφαλαίου κινείται σε υψηλό επίπεδο αφαίρεσης. Παρά το γεγονός ότι η καπιταλιστική παραγωγή και το εμπόριο διαπλέκονται στενά, είναι διακριτές μεταξύ τους διαδικασίες, καθώς ο Μαρξ προσδιορίζει μια τάση για το διαχωρισμό αυτών των δραστηριοτήτων. Αυτή η τάση πρέπει να αναπαράγεται στο επίπεδο της θεωρίας, ώστε να γίνεται κατανοητή η ιδιαιτερότητα του εμπορικού κεφαλαίου, το οποίο κατευθύνεται αποκλειστικά και μόνο προς τη διεκπεραίωση των ανταλλαγών. Εκτός από τη διάκριση μεταξύ βιομηχανικού κεφαλαίου, το οποίο παράγει υπεραξία, και εμπορικού κεφαλαίου, το οποίο κυκλοφορεί το βιομηχανικό κεφάλαιο και διευκολύνει τη μετάβαση ανάμεσα στις μορφές του κεφαλαίου ως εμπορεύματος και ως χρήματος (αυξάνοντας εμμέσως την αποτελεσματικότητα του βιομηχανικού κεφαλαίου και, ως εκ τούτου, τη μάζα της υπεραξίας που παράγεται), ο Μαρξ επισημαίνει ότι το ίδιο το εμπορικό κεφάλαιο τείνει να χωριστεί σε δύο υπο-μορφές: του λεγόμενου εμπορευματεμπορικού κεφαλαίου (δηλ. την αγορά και την πώληση εμπορευμάτων) και του λεγόμενου χρηματεμπορικού κεφαλαίου (δηλαδή τη διαχείριση των χρημάτων).

Με την ανάπτυξη της καπιταλιστικής παραγωγής, οι πράξεις αγοράς και πώλησης γίνονται εξειδικευμένες εργασίες συγκεκριμένων καπιταλιστών (για παράδειγμα, εργασίες που αφορούν τη μεταφορά, την αποθήκευση, τη λιανική και τη χονδρική πώληση) δημιουργώντας έτσι έναν «καταμερισμό εργασίας» μεταξύ των καπιταλιστών. Στην περίπτωση αυτή, οι βιομήχανοι καπιταλιστές στηρίζονται σε εξειδικευμένους εμπόρους καπιταλιστές προκειμένου αυτοί να αναλάβουν την πραγματοποίηση της υπεραξίας. Επιπλέον, ορισμένες λειτουργίες που προκύπτουν από την εμπορευματική μορφή της παραγωγής γίνονται το εξειδικευμένο αντικείμενο των χρηματεμπόρων (Μαρξ, 1978: κεφ. 16). Αυτό το αντικείμενο περιλαμβάνει την τήρηση βιβλίων, τον υπολογισμό και τη διασφάλιση ενός χρηματικού αποθεματικού, καθώς και τους ρόλους των ταμιών και των λογιστών. Ο Μαρξ προσθέτει ότι το εμπορικό κεφάλαιο υπόκειται σε κινητικότητα όπως και το βιομηχανικό (δηλαδή ότι οι βιομηχανικοί καπιταλιστές μπορούν και αυτοί να δραστηριοποιηθούν στο εμπόριο και αντίστροφα) και, ως εκ τούτου, υπάρχει μια τάση το ποσοστό απόδοσης του εμπορικού κεφαλαίου να εξισωθεί με το ποσοστό κέρδους του βιομηχανικού κεφαλαίου, ακόμη και αν το πρώτο δεν παράγει το ίδιο υπεραξία (η οποία μπορεί να δημιουργηθεί μόνο από την παραγωγική εργασία που απασχολείται από το βιομηχανικό κεφάλαιο) (Μαρξ, 1978: κεφ. 17-20).

Αντίθετα, η θεωρία του για το τοκοφόρο κεφάλαιο βασίζεται στο ρόλο του χρήματος «ως κεφάλαιο» (Μαρξ, 1978: κεφ. 21). Η θεωρία αυτή αφορά την παροχή και τη λήψη δανείων που λαμβάνει χώρα, από τη μια πλευρά, μεταξύ των καπιταλιστών του χρήματος και, από την άλλη, των βιομηχάνων ή των εμπόρων καπιταλιστών. Για τον Μαρξ, δεν είναι η πράξη του δανεισμού από μια τράπεζα ή η καταβολή τόκων που χαρακτηρίζει το τοκοφόρο κεφάλαιο, αλλά η χρήση για την οποία προορίζεται το δάνειο. Το δάνειο θα πρέπει να δοθεί ως χρηματικό κεφάλαιο και να χρησιμοποιηθεί για να ξεκινήσει ένας κύκλος δραστηριότητας του βιομηχανικού κεφαλαίου. Επομένως, για να είναι σε θέση κάποιος να κάνει χρήση αυτού που ο Μαρξ ονομάζει τοκοφόρο κεφάλαιο, θα πρέπει είναι να είναι σε θέση να το χρησιμοποιήσει ως καπιταλιστής και όχι απλώς να είναι σε θέση να δανειστεί γενικά.

Επιπλέον, υπάρχουν δύο χαρακτηριστικά που διακρίνουν το τοκοφόρο κεφάλαιο από τις μορφές του βιομηχανικού και του εμπορικού κεφαλαίου. Το πρώτο αφορά την παροχή και τη λήψη δανείων (δηλαδή πιστωτικές σχέσεις) που έχουν ως σκοπό αποκλειστικά και μόνο την παροχή χρηματικού κεφαλαίου με στόχο την ιδιοποίηση υπεραξίας. Αυτές οι πιστωτικές σχέσεις εμπλέκουν τις δύο πιο σημαντικές μερίδες της τάξης των καπιταλιστών, δηλαδή τους καπιταλιστές του χρήματος, οι οποίοι ελέγχουν την προσφορά του τοκοφόρου κεφαλαίου, και τους βιομηχανικούς καπιταλιστές, οι οποίοι δανείζονται τοκοφόρο κεφάλαιο για να το χρησιμοποιήσουν ως κεφάλαιο στη διαδικασία της παραγωγής και είναι υπεύθυνοι για τη λειτουργία του κεφαλαίου κατά τη διάρκεια του βιομηχανικού κύκλου παραγωγής, για την εποπτεία της παραγωγής και για τις πωλήσεις. Σε αυτό δε το τμήμα της καπιταλιστικής τάξης αντιστοιχεί ένα τμήμα της υπεραξίας που εξάγεται από την παραγωγή (Μαρξ, 1978: κεφ. 21).

Περαιτέρω, η ίδια η διάκριση ανάμεσα στο «χρήμα ως χρήμα» και το τοκοφόρο κεφάλαιο απέχει πολύ από το να θεωρείται σαφής και διαφανής στο πλαίσιο των χρηματαγορών (και αυτό παρά το γεγονός ότι μπορεί να υπάρχει μια διάκριση στη βάση του καταμερισμού εργασίας μεταξύ των πιστωτικών ιδρυμάτων, όπως, για παράδειγμα, ανάμεσα σε αυτά που ειδικεύονται στην παροχή καταναλωτικής πίστης και σε αυτά που παρέχουν επενδυτικές πιστώσεις). Σε μια ιδεατή αγορά χρήματος, όλοι οι δανειζόμενοι και όλοι οι δανειστές έρχονται σε επαφή μεταξύ τους και συναλλάσσονται σε δεδομένα επίπεδα επιτοκίων (ενδεχομένως και με προεξόφληση για το επίπεδο κινδύνου).

Μερικά από τα χρήματα προς δανεισμό μπορεί να προέλθουν από τα κέρδη του παραγωγικού κεφαλαίου (επισημαίνεται ότι οι εταιρείες σήμερα είναι κάτοχοι βουνών από χρηματοοικονομικά περιουσιακά στοιχεία στα οποία αυτά τα κέρδη είναι αποθησαυρισμένα) και μερικά μπορεί να προέρχονται από την αποταμίευση των εργαζομένων ή από αλλού. Ομοίως, όσοι δανείζονται μπορεί να επιθυμούν να χρησιμοποιήσουν αυτόν το δανεισμό είτε για κατανάλωση είτε για επενδύσεις. Αυτού του είδους οι αγορές χρήματος, καθώς υπόκεινται σε κάποιου είδους εγγύηση αποπληρωμής των δανείων που επισυνάπτονται (π.χ. συμβάσεις δανείων επί ενεχύρω), είναι αδιάφορες τόσο για τις πηγές όσο και για τη χρήση των χρημάτων που δανείζουν και δανείζονται, υπό τον όρο ότι θα επιστραφεί το αρχικό κεφάλαιο προσαυξημένο κατά το ποσό των τόκων που θα πληρωθούν.

2.1. Από το τοκοφόρο κεφάλαιο στο πλασματικό κεφάλαιο

Συνοψίζοντας, ο δανεισμός και η χρήση του «χρήματος ως κεφάλαιο» διαφέρει ως προς το ότι το χρήμα τώρα χρησιμοποιείται όχι απλώς για αγορές εν γένει ή για τις πληρωμές υποχρεώσεων, αλλά κατά το ότι τώρα ο δανεισμός γίνεται προκειμένου το χρήμα να χρησιμοποιηθεί για να «παραχθεί» επιπλέον χρήμα. Από την άποψη της καπιταλιστικής παραγωγής αυτό συμβαίνει όταν το χρήμα δανείζεται για την επέκταση της διαδικασίας συσσώρευσης του κεφαλαίου από την οποία προσδοκάται η απόσπαση κέρδους. Ο Μαρξ στον 3ο τόμο του Κεφαλαίου (κεφ. 21) ορίζει το χρήμα που δανείζεται για αυτόν το σκοπό ως τοκοφόρο κεφάλαιο, ξεχωρίζοντάς το από το χρήμα που δανείζεται για άλλους σκοπούς. Φυσικά, αυτοί που δανείζουν χρήμα ως τοκοφόρο κεφάλαιο αναμένουν έναντι αυτού του δανεισμού να αποσπάσουν τόκο, η πληρωμή του οποίου όμως θα εξαρτηθεί σε κάποιο βαθμό από την επιτυχή επέκταση της παραγωγής ή κάποιας κερδοφόρας δραστηριότητας από την οποία είναι δυνατό να πληρωθούν αυτοί οι τόκοι.

Επιπλέον, καθώς καθεμία από αυτές τις μορφές δανεισμού απαιτεί την πληρωμή τόκων από τον δανειζόμενο προς το δανειστή, ο απλός δανεισμός εμπεριέχει μια αναδιανομή του υφιστάμενου νομισματικού πλούτου, ενώ ο δανεισμός τοκοφόρου κεφαλαίου, για να είναι επιτυχής, έχει ως προαπαιτούμενο τη μεγέθυνση αυτού του υφιστάμενου πλούτου, δηλαδή με μαρξιστικούς όρους την παραγωγή και πραγματοποίηση υπεραξίας. Περαιτέρω, από τη στιγμή που υπάρχει υποχρέωση αποπληρωμής, ειδικότερα όταν αυτή εμπεριέχει και την υποχρέωση καταβολής τόκων, το υφιστάμενο χρέος αποκτά στο πλαίσιο της αγοράς «τη δική του ζωή», τη δική του αυτόνομη πορεία.

Πράγματι, το χρήμα σε αυτή την περίπτωση έχει φύγει από τα χέρια του αρχικού ιδιοκτήτη του, στον οποίο παραμένει αντί αυτού κάποιο αποδεικτικό αναγνώρισης εκ μέρους του, του συγκεκριμένου χρέους (δηλαδή της συγκεκριμένης υποχρέωσης), για παράδειγμα, μια σύμβαση ενυπόθηκου δανεισμού ή για μια ιδιωτική επιχείρηση το μετοχολόγιο της, με τη μορφή της υποχρέωσης πληρωμής τόκων ή μερισμάτων. Κατά συνέπεια, το χρεόγραφο επί του οποίου αναγράφεται η αξία του δανείου (και των τόκων που οφείλονται) μπορεί το ίδιο να αγοράζεται και να πωλείται σε μια νομισματική αξία (τιμή) που μπορεί να αντιστοιχεί ή να μην αντιστοιχεί στη δυνατότητα πραγματοποίησης αξίας που προκύπτει από το χρήμα που χορηγήθηκε ως κεφάλαιο από όποιον πήρε το δάνειο.

Γι’ αυτόν το λόγο, ο Μαρξ ονομάζει αυτή την ανεξάρτητη κυκλοφορία του τοκοφόρου κεφαλαίου με τη μορφή χρεογράφων πλασματικό κεφάλαιο, όχι επειδή δεν υπάρχει ή γιατί έχει εντέχνως δημιουργηθεί, αλλά γιατί η κυκλοφορία του είναι διακριτή από την κυκλοφορία ή την απόδοση του κεφαλαίου που αντιπροσωπεύει (βλ. Μαρξ, 1978: κεφ. 29· Fine, 2014: 49-50). Αυτό οδηγεί σε δύο ακόμη λογικές διαπιστώσεις:

Πρώτον, ότι, ενώ η κατηγορία του τοκοφόρου κεφαλαίου βασίζεται στις προθέσεις εκείνων που δανείζονται (ώστε να χρησιμοποιήσουν το δάνειο ως κεφάλαιο για να αποκτήσουν περισσότερα χρήματα) και ενδεχομένως και εκείνων που δανείζουν (κριτήρια και όροι δανεισμού), είναι πιο σωστό να αντιμετωπίζουμε το τοκοφόρο κεφάλαιο ως μια αφηρημένη κατηγορία, που αποτελεί χαρακτηριστικό του οικονομικού συστήματος στο σύνολό του. Αυτό γιατί, ακόμα και το αν μια συνειδητή ανταλλαγή στο επίπεδο του τοκοφόρου κεφαλαίου (με σκοπό την απόσπαση υπεραξίας με τη μορφή του τόκου) θα αποδειχθεί επιτυχής ή όχι, είναι σε κάποιο βαθμό ανεξάρτητη ως ενδεχόμενο από τις προθέσεις των αντισυμβαλλομένων, δεδομένου ότι τα όποια θετικά αποτελέσματα όσον αφορά την κερδοφορία εξαρτώνται από την αποτελεσματική λειτουργία της καπιταλιστικής οικονομίας στο σύνολό της (Fine, 2014: 49-50).

Δεύτερον, αυτή η αβεβαιότητα οδήγησε τον Μαρξ να εικάσει (με την επιστημονική έννοια του όρου) το πότε μια συσσώρευση του πλασματικού κεφαλαίου είναι και πραγματική συσσώρευση κεφαλαίου, δηλαδή αν αυτή η συσσώρευση αντιστοιχίζεται σε αύξηση των παραγωγικών περιουσιακών στοιχείων τα οποία θα πρέπει να παράσχουν τις αναμενόμενες, ή ακόμα πιο σωστά τις απαιτούμενες, από το πλασματικό κεφάλαιο αποδόσεις. Η απάντηση στο παραπάνω απέχει πολύ από το να είναι απλή, καθώς, όπως ήδη έχουμε υπαινιχτεί, ακόμα και με τις καλύτερες των προθέσεων μια συσσώρευση πλασματικού κεφαλαίου δεν σημαίνει ότι τα τοκοφόρα κεφάλαια που εμπλέκονται σε αυτή μπορούν να εγγυηθούν και να επιτύχουν την πρόκληση και τη δημιουργία πραγματικής συσσώρευσης κεφαλαίου· αντίθετα μάλιστα μπορεί να αποτύχουν σε αυτό. Ωστόσο, αν και οι πιστώσεις που παρέχονται εν γένει στην οικονομία με σκοπό να διευκολυνθούν οι αγορές αγαθών και υπηρεσιών μπορεί οι ίδιες να μην ενέχουν την πληρωμή τόκου από τους άμεσους αποδέκτες (για παράδειγμα, όπως όταν το κράτος είναι ο δανειζόμενος με σκοπό να προβαίνει σε εισοδηματικές παροχές προς τους πολίτες του), καθώς αυτές οι πιστώσεις δαπανώνται, με τον τρόπο αυτό είναι δυνατό να επιτυγχάνεται η πρόκληση μιας κάποιας επιτυχούς πραγματικής συσσώρευσης κεφαλαίου η οποία διαφορετικά θα μπορούσε να είχε αποτύχει (για παράδειγμα, αυτές οι απλές πιστώσεις μπορεί να προκαλέσουν αγορές και έτσι να επιτύχουν την πραγματοποίηση κυκλωμάτων συσσώρευσης κεφαλαίου που συνδέονται με τοκοφόρα κεφάλαια σε άλλους τομείς στην οικονομία). Με άλλα λόγια, είναι δυνατό η επέκταση του χρήματος ως χρήμα να επιτρέψει την επιτυχή πραγματοποίηση του πλασματικού κεφαλαίου στο επίπεδο της πραγματικής συσσώρευσης και, αντιστρόφως, η επέκταση του πλασματικού κεφαλαίου να οδηγήσει σε αποτυχία πρόκλησης οποιασδήποτε πραγματικής συσσώρευσης, αλλά απλώς σε επέκταση πιστώσεων.

Συνοψίζοντας, προκύπτει ότι η λειτουργία του «χρήματος ως χρήμα», ή απλώς η πίστη, και η λειτουργία του «χρήματος ως κεφάλαιο» συνυπάρχουν και διαπλέκονται, αλλά και ότι οι δυναμικές της συσσώρευσης του πλασματικού και του πραγματικού κεφαλαίου είναι δυνατό να αποκλίνουν η μία από την άλλη. Αυτό δίνει αυξημένες πιθανότητες για κερδοσκοπικές εκρήξεις στις οποίες οι τιμές των περιουσιακών στοιχείων, όπως οι μετοχές, αυξάνονται δυσανάλογα και μπορεί στη συνέχεια να υποχωρήσουν απότομα και να συντριβούν δημιουργώντας κραχ. Βεβαίως, αυτή η προσέγγιση είναι κοινή σε πολλές ριζοσπαστικές θεωρητικές αναλύσεις των χρηματοοικονομικών, οι οποίες μπορεί να διαφοροποιούνται σε σχέση με τις νεοκλασικές θεωρητικές προσεγγίσεις που συνδέονται δογματικά με την έννοια των αποτελεσματικών (χρηματοπιστωτικών) αγορών. Όμως, η συμβολή του Μαρξ, που κάνει την προσέγγισή του μοναδική, έγκειται στο ότι συνδέει αυτού του είδους τις κερδοσκοπικές κρίσεις με την παραγωγή και την ιδιοποίηση υπεραξίας, στην οποία ο ρόλος του τοκοφόρου κεφαλαίου είναι τόσο απαραίτητος (για να καταστεί δυνατή η ανταγωνιστική συσσώρευση και η αύξηση της παραγωγικότητας σε μεγάλη κλίμακα μέσα από την κινητοποίηση των κεφαλαίων, αλλά και γενικότερες οικονομικές και κοινωνικές αναδιαρθρώσεις από την σκοπιά του κεφαλαίου) όσο και δυνητικά αποσταθεροποιητικός, όπως και όταν η συσσώρευση του πλασματικού κεφαλαίου προηγείται σε σχέση με το πραγματικό κεφάλαιο και, εν τέλει, αποτυγχάνει να πραγματοποιήσει κέρδη για να πληρωθεί η δική του αλυσίδα υποχρεώσεων που εκκρεμούν, καθώς και οι διασυνδεδεμένες με αυτό άλλες αλυσίδες υποχρεώσεων. Με άλλα λόγια, οι αγορές χρήματος αποκρύπτουν τη θεμελιώδη διάκριση μεταξύ των χρήσεων του «χρήματος ως χρήμα» και του «χρήματος ως κεφάλαιο», δεδομένου ότι κάθε χρήση του δανειακού αυτού χρήματος παρουσιάζεται ως ένα κεφάλαιο που παρέχει ένα επιτόκιο ως ποσοστό απόδοσης. Για το λόγο αυτό, ο Μαρξ χρησιμοποίησε τον όρο δανειακό χρηματικό κεφάλαιο, για να περιγράψει τη λειτουργία των αγορών χρήματος στο σύνολό τους, και στην οποία οι διακριτές λειτουργίες του «χρήματος ως χρήμα» και του «χρήματος ως κεφάλαιο» ενώνονται σε μια ενιαία αγορά για τον καθορισμό του επιτοκίου (Fine, 2014: 51).

2.2. Το επιτόκιο ως οικονομική κατηγορία

Από τα προηγούμενα, είναι δυνατόν να προσδιοριστούν τα διακριτικά χαρακτηριστικά της μαρξιστικής θεωρίας της χρηματοδότησης και του επιτοκίου.

Όπως έχουμε ήδη εξηγήσει, ο Μαρξ διαχωρίζει το κεφάλαιο που λειτουργεί στο επίπεδο της ανταλλαγής σε εμπορικό και τοκοφόρο. Τυπικά το εμπορικό κεφάλαιο εμπλέκεται σε συναλλαγές που αφορούν το λιανικό και το χονδρικό εμπόριο, και πέραν της θέσης του στη σφαίρα της ανταλλαγής μπορεί επίσης να οριστεί και λογικά από το γεγονός ότι το ίδιο δεν παράγει υπεραξία, ενώ αυτοί που δρουν στο επίπεδο του εμπορικού κεφαλαίου υπόκεινται στην ανταγωνιστική διαδικασία της εισόδου και εξόδου από αυτή την οικονομική δραστηριότητα, όπως ακριβώς και το βιομηχανικό κεφάλαιο. Κατά συνέπεια, το εμπορικό κεφάλαιο υπόκειται στην τάση εξίσωσης του ποσοστού κέρδους. επίσης, το εμπορικό κεφάλαιο περιλαμβάνει μια ποικιλία εμπορικών πιστώσεων και άλλων νομισματικών σχέσεων και λειτουργιών, τις οποίες, για λόγους ευκολίας, ακολουθώντας τον Μαρξ, καλούμε χρηματεμπορικό κεφάλαιο. Το χρηματεμπορικό κεφάλαιο είναι μια γενική κατηγορία που ορίζεται από την ανάγκη της νομισματικής κυκλοφορίας για λόγους διευκόλυνσης της καπιταλιστικής αναπαραγωγής. Το χρηματεμπόριο ασχολείται με εργασίες διαχείρισης αποθεματικών, και ούτω καθεξής, που ανατίθενται σε εξειδικευμένους καπιταλιστές ή διεκπεραιώνονται από ειδικά τμήματα εντός των επιχειρήσεων (βλ. Μαρξ, 1978: κεφ. 16-17).

Αντίθετα, το τοκοφόρο κεφάλαιο περιλαμβάνει το δανεισμό (λήψη και χορήγηση δανείων) χρηματικών κεφαλαίων είτε για την παραγωγή υπεραξίας ή για την οικειοποίησή της μέσω του εμπορικού κεφαλαίου. Το τοκοφόρο κεφάλαιο δυνητικά αποσπά τόκο ως αποτέλεσμα των παραπάνω, οδηγώντας σε μια κατανομή της υπεραξίας μεταξύ τόκων και αυτού που ο Μαρξ αποκάλεσε κέρδος της επιχείρησης, με το τελευταίο να κατανέμεται μεταξύ των ανταγωνιστικών βιομηχανικών κεφαλαίων που υπόκεινται στην τάση εξίσωσης του ποσοστού κέρδους (βλ. Μαρξ, 1978: κεφ. 23). Η λειτουργία του τοκοφόρου κεφαλαίου δείχνει ότι η συσσώρευση του κεφαλαίου διαμεσολαβείται από τη διαφορική πρόσβαση των ανταγωνιζόμενων καπιταλιστών σε χρηματικό κεφάλαιο. Η διαίρεση μεταξύ «κέρδους της επιχείρησης» και επιτοκίου δεν είναι προκαθορισμένη από το αξιακό σύστημα (Μαρξ, 1978: κεφ. 23). Αυτό μάλλον είναι το ακούσιο αποτέλεσμα της διαδικασίας συσσώρευσης, τόσο από την άποψη του πόση υπεραξία πραγματοποιείται (καθώς η προκαταβολή χρηματικού κεφαλαίου αποτελεί μεν προϋπόθεση, αλλά όχι και εγγύηση κερδοφορίας), και του πώς αυτή κατανέμεται μεταξύ του τοκοφόρου, του βιομηχανικού και του εμπορικού κεφαλαίου. Η διαίρεση αυτή δεν σχετίζεται άμεσα με το επιτόκιο. Παρ’ όλα αυτά, οι διαφορές μεταξύ των επιτοκίων δανεισμού (λήψεως και χορηγήσεων), οι προμήθειες των τραπεζών και άλλες επιβαρύνσεις αποτελούν σημαντικούς μηχανισμούς μέσω των οποίων το τοκοφόρο κεφάλαιο ιδιοποιείται μέρος από τη μάζα της υπεραξίας που παράγεται.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η διαίρεση μεταξύ του επιτοκίου και του «κέρδους της επιχείρησης» δεν υπόκειται στην ισχύ συστηματικών δυνάμεων και προσδιορισμών (Μαρξ, 1978: κεφ. 23). Η ικανότητα οικειοποίησης υπεραξίας με τη μορφή του τόκου προκύπτει από το ρόλο του τοκοφόρου κεφαλαίου ως μοχλού ενίσχυσης του ανταγωνισμού στη διαδικασία συσσώρευσης του κεφαλαίου, όπου το τοκοφόρο κεφάλαιο λειτουργεί διαφορετικά σε σχέση με το βιομηχανικό και το εμπορικό κεφάλαιο. Για παράδειγμα, μια τράπεζα μπορεί να είναι πρόθυμη να δανείσει σε έναν βιομήχανο για να ανταγωνιστεί με έναν άλλον βιομήχανο στον ίδιο τομέα, αλλά είναι λιγότερο πιθανό να δανείσει σε ένα αντίπαλο χρηματοπιστωτικό ίδρυμα. Φυσικά, αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει ανταγωνισμός εντός του χρηματοπιστωτικού τομέα, ούτε απουσία διατραπεζικού δανεισμού, μόνο που αυτές οι ανταγωνιστικές (και άλλες) σχέσεις είναι διαφορετικής φύσης από την υπόλοιπη οικονομία όταν βρίσκονται εντός ίδιου του χρηματοπιστωτικού τομέα. Αυτός ακριβώς είναι ο λόγος για τον οποίο ο τόκος που συνδέεται με το τοκοφόρο κεφάλαιο δεν απαλείφεται μηδενιζόμενος ή δεν τείνει προς το κανονικό ποσοστό κέρδους μέσα από τη χρήση των ιδίων δανειακών κεφαλαίων του χρηματοπιστωτικού τομέα, όπως γίνεται στον βιομηχανικό ή στον εμπορικό τομέα.

Κρίσιμο, λοιπόν, σε σχέση με τη θεωρία του Μαρξ είναι ο απλός και αφηρημένος διαχωρισμός μεταξύ τοκοφόρου και άλλων μορφών κεφαλαίου και η ιδιοποίηση τόκου από το τοκοφόρο κεφάλαιο που αποσπάται από την υπεραξία. Όμως, κατά τη συσσώρευση και κυκλοφορία του κεφαλαίου στο σύνολό του, ο ρόλος των τόκων που πληρώνονται και οι αγορές χρήματος είναι πολύ πιο περίπλοκες και διασυνδεδεμένες μεταξύ τους στην πράξη, με την είσπραξη τόκων, μερισμάτων ή και άλλες μορφές εισοδημάτων να συνιστούν μηχανισμούς με τους οποίους είτε εξισώνεται το κέρδος μεταξύ ορισμένων (βιομηχανικών και εμπορικών) κεφαλαίων είτε ιδιοποιείται υπεραξία από το τοκοφόρο κεφάλαιο. Μάλιστα αυτό περιπλέκεται περαιτέρω από το βαθμό στον οποίο το ίδιο το τοκοφόρο κεφάλαιο είναι στέρεα ενσωματωμένο σε άλλα είδη εμπορικών δραστηριοτήτων σε υβριδική μορφή, (κατ’ αναλογία με τα υβρίδια που διαμορφώνονται μέσα από συνδυασμούς μεταξύ βιομηχανικών και εμπορικών κεφαλαίων).

Γενικότερα, η δημιουργία από τον Μαρξ μιας θεωρίας του επιτοκίου σε αντίθεση με το κέρδος είναι ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό γνώρισμα της ανάλυσής του. Στην κλασική πολιτική οικονομία, για παράδειγμα, το επιτόκιο είναι μια κατηγορία που εισάγεται με ελάχιστη ή και καμία αιτιολόγηση, το επιτόκιο στους κλασικούς ταλαντεύεται γύρω από ένα αυθαίρετο «φυσικό» επιτόκιο για το οποίο δεν υπάρχουν άλλοι προσδιοριστικοί παράγοντες πέρα από την προσφορά και τη ζήτηση χρήματος. Παρομοίως, στα νεοκλασικά οικονομικά, κυρίως στη θεωρία της διαχρονικής κατανάλωσης και παραγωγής (intertemporal consumption and production) του Φίσερ (Fisher), τα επιτόκια και το κέρδος είναι εννοιολογικά ταυτόσημα και ποσοτικά ίσα στην κατάσταση ισορροπίας. Ακόμη και στα κεϊνσιανά οικονομικά (αλλά και στον ίδιο τον Κέινς [Keynes]), όπου οι νομισματικοί παράγοντες εισάγονται με διακριτό τρόπο, το ποσοστό κέρδους −όπως αντιπροσωπεύεται από την οριακή αποδοτικότητα του κεφαλαίου− ορίζεται ως ίσο με το ποσοστό του τόκου. Ενώ οι βραχυπρόθεσμες προσδοκίες μπορεί να οδηγήσουν σε ανισορροπία σε ό,τι αφορά το επίπεδο του επιτοκίου, στον κεϊνσιανισμό υπάρχει η υποκείμενη ιδέα ότι υπάρχει ένα φυσικό ή αλλιώς επιτόκιο ισορροπίας με πλήρη απασχόληση. Αυτή η σημαντική απόκλιση από τη θεωρία του Μαρξ είναι στενά συνδεδεμένη με την αδυναμία της κεϊνσιανής θεωρίας να διακρίνει μεταξύ της ζήτησης και, ως εκ τούτου, της πίστης, για συσσώρευση και για κατανάλωση, αντιλαμβανόμενη μόνο των αντίκτυπο των πολλαπλασιαστών στην πραγματική ζήτηση.

Αντίθετα, ο Μαρξ όχι μόνο κατηγοριοποιεί το επιτόκιο με ευδιάκριτο τρόπο, αλλά το εντοπίζει, εντός του πλαισίου της αναλυτικής δομής της οικονομικής του σκέψης, συνάγοντας το επιτόκιο από τις ανταγωνιστικές σχέσεις μεταξύ δύο σαφώς διακριτών μερίδων της καπιταλιστικής τάξης (βλ. Harris, 1976: 146-150). Αυτό το κάνει σε σχέση με τις αφηρημένες τάσεις και δομές που ο ίδιος έχει προσδιορίσει για την καπιταλιστική οικονομία, για παράδειγμα, για την τάση του ποσοστού κέρδους να εξισώνεται μεταξύ ανταγωνιστικών βιομηχανικών και χρηματεμπορικών κεφαλαίων, προκειμένου το πιστωτικό σύστημα να καταστεί βασικός μηχανισμός του ανταγωνισμού και ο μοχλός της συσσώρευσης του κεφαλαίου, για το διαχωρισμό του χρηματικού κεφαλαίου από τα άλλα εμπορεύματα, για τη συγκέντρωση των αδρανών αποθησαυρισμένων διαθεσίμων στο τραπεζικό σύστημα και ούτω καθεξής, δηλαδή για τις λειτουργίες του «χρήματος ως χρήμα» και του «χρήματος ως κεφάλαιο», που εντέλει ενώνονται σε μια ενιαία αγορά δανειακού χρηματικού κεφαλαίου για τον προσδιορισμό του επιτοκίου.

Συνεπώς, σε ό,τι αφορά τη σφαίρα της κυκλοφορίας, με βάση τα προηγούμενα μπορούμε να καταλήξουμε σε μια πρόταση για ένα μαρξιστικό νομισματικό σχήμα. Πιο συγκεκριμένα, στον Μαρξ είναι ο αποθησαυρισμός (δηλαδή το αδρανές χρήμα που κατά τακτά χρονικά διαστήματα απεμπλέκεται από το γενικό κύκλωμα του κεφαλαίου, ως προληπτικά αποθέματα, ως προσωρινά αναξιοποίητα κέρδη, αποσβέσεις κ.λπ., που παρέχει την κοινωνική βάση για το πιστωτικό σύστημα) και όχι η αποταμίευση που παρέχει τη βάση του δανειακού χρηματικού κεφαλαίου. Αυτό έχει σημαντικές συνέπειες. Έτσι, η αποταμίευση, δηλαδή το εισόδημα των καπιταλιστών και των εργατών που δεν καταναλώνεται, σαφώς αποτελεί μια έννοια ευρύτερη του αποθησαυρισμού. Το γεγονός ότι η αποταμίευση μπορεί να λάβει μια νομισματική μορφή είναι οπωσδήποτε σημαντικό (αφού αυτό προσδίδει επιπλέον αβεβαιότητα στο αν θα μετατραπεί τελικά σε εμπορεύματα), αλλά η αποταμίευση έχει επίσης και μια αξιακή διάσταση: είναι πραγματικό προϊόν που δεν έχει καταναλωθεί.

Ο αποθησαυρισμός δεν έχει άλλη διάσταση πέραν της νομισματικής: Πρόκειται για χρήμα που προσωρινά παρέμεινε ανενεργό. Συνεπώς, εφόσον ο αποθησαυρισμός παρέχει τη βάση του δανειακού χρηματικού κεφαλαίου και του πιστωτικού συστήματος, σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι οι δραστηριότητες των δανειστών και των δανειζομένων φέρνουν σε ισορροπία την αποταμίευση με την επένδυση, δηλαδή ότι εξασφαλίζουν την ομαλή πορεία της διαδικασίας συσσώρευσης του κεφαλαίου. Είναι σαφές ότι η μεταφορά ανενεργού χρήματος σε χέρια που θα το χρησιμοποιήσουν στη διαδικασία της συσσώρευσης του κεφαλαίου έχει συνέπειες για τη μεταφορά πόρων ανάμεσα στους τομείς της παραγωγής· είναι όμως μια διαδικασία που διαφέρει ποιοτικά και ουσιαστικά από τη μεταφορά αποταμιευτικών πόρων για επένδυση. Το γεγονός ότι οι ροές του δανειακού κεφαλαίου διαμεσολαβούνται από το πιστωτικό σύστημα (με τις δικές του αγορές, εμπορευομένους, τιμές και κερδοσκοπικές δραστηριότητες) είναι δυνατόν, αντί να ωθεί προς την ισορροπία, να συμβάλλει σε ανισορροπίες μεταξύ αποταμίευσης και επένδυσης, που δημιουργούν σοβαρά προβλήματα στη διαδικασία συσσώρευσης του κεφαλαίου. Τέλος, καθίσταται πλέον σαφές ότι το επιτόκιο στο πλαίσιο αυτό, αν και αποτελεί την τιμή του δανειακού χρηματικού κεφαλαίου, σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να θεωρηθεί η τιμή που μπορεί να ισορροπεί αποταμίευση και επένδυση.

3. Πλασματικό κεφάλαιο και σύγχρονες οικονομικές κρίσεις: Οι θεωρητικές προσεγγίσεις της χρηματιστικοποίησης

Τα παραπάνω δεν είναι απλώς ζητήματα ακαδημαϊκού ενδιαφέροντος. Ένα βασικό χαρακτηριστικό των σύγχρονων οικονομικών κρίσεων είναι ακριβώς η δυσανάλογη επέκταση του κεφαλαίου στο επίπεδο της σφαίρας της κυκλοφορίας, όχι μόνο μέσω του πολλαπλασιασμού των παράγωγων χρηματοοικονομικών προϊόντων, αλλά και μέσω της επέκτασης των χρηματοοικονομικών δραστηριοτήτων σε ολοένα και περισσότερους τομείς της οικονομικής και κοινωνικής αναπαραγωγής, από τους οποίους ο τομέας της προσωπικής χρηματοδότησης (personal finance) είναι κυρίαρχος (και μπορεί να αφορά τόσο τα ενυπόθηκα δάνεια όσο και τις συντάξεις αλλά και τα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης που ιδιωτικοποιούνται). Τα φαινόμενα αυτά καθορίζουν τα χαρακτηριστικά μιας περιόδου που διάφορες προσεγγίσεις, κυρίως στο χώρο της ριζοσπαστικής πολιτικής οικονομίας, ονομάζουν περίοδο της χρηματιστικοποίησης. Η δε γενική θεωρητική θέση τους για τη χρηματιστικοποίηση υποστηρίζει ότι στον σύγχρονο καπιταλισμό οι χρηματοοικονομικές λειτουργίες (δηλαδή η λειτουργία του χρηματικού κεφαλαίου) αποκτά μια αυξανόμενη υπεροχή σε σχέση με άλλες βασικές μερίδες του κεφαλαίου (δηλαδή το παραγωγικό και εμπορικό κεφάλαιο).

3.1. Χίλφερντινγκ: Πλασματικό και χρηματιστικό κεφάλαιο

Από την πλευρά του μαρξισμού, αυτού του τύπου οι αντιλήψεις έχουν τις ρίζες τους στη βαρυσήμαντη εργασία του Χίλφερντινγκ (Hilferding, 1981/1910) για το χρηματιστικό κεφάλαιο και στην άποψη (την οποία ποτέ δεν διατύπωσε ο ίδιος ρητά) ότι ο σύγχρονος καπιταλισμός έχει υποστεί μια ριζική μετάλλαξη σε σχέση με τη διδασκαλία της κλασικής πολιτικής οικονομίας και του Μαρξ, καθώς, σύμφωνα με την άποψη αυτή, το χρηματιστικό κεφάλαιο εκθρόνησε το παραγωγικό κεφάλαιο από τη μέχρι τότε δεσπόζουσα θέση του.

Το χρηματιστικό κεφάλαιο αποτελείται από ένα συνδυασμό δύο κατά τον Χίλφερντινγκ πιο απλών μορφών κεφαλαίου, δηλαδή του χρηματικού κεφαλαίου των τραπεζών με το βιομηχανικό κεφάλαιο, υπό την ηγεμονία του πρώτου. Παρά το γεγονός ότι η προσέγγιση αυτή ουσιαστικά παρέκαμψε την εργασιακή θεωρία της αξίας, στην εποχή του Χίλφερντινγκ απέκτησε τεράστια δημοτικότητα στους κόλπους της τότε μαρξιστικής πολιτικής οικονομίας, καθώς υιοθετήθηκε τόσο από τους ομοϊδεάτες του αλλά και από ιδεολογικούς και πολιτικούς αντιπάλους, όπως ο Λένιν. Η θεωρία του χρηματιστικού κεφαλαίου στη συνέχεια επανεμφανίστηκε από τον Σουίζι (Sweezy) το 1942. Εκείνες τις εποχές όμως ουδείς από τους οπαδούς αυτής της θεωρίας αμφισβήτησε την κλασική μαρξιστική σχέση μεταξύ υπεραξίας και τόκου που περιγράψαμε παραπάνω. Η υπεραξία εξάγεται από το παραγωγικό κεφάλαιο στη σφαίρα της παραγωγής και στη συνέχεια αναδιανέμεται μεταξύ των κερδών (που αναλογούν στο παραγωγικό κεφάλαιο), των τόκων (που αναλογούν στο μη παραγωγικό χρηματικό κεφάλαιο) και των εμπορικών κερδών (που αναλογούν στο μη παραγωγικό εμπορικό κεφάλαιο).

Έστω και έτσι όμως σύμφωνα με τον Χάρις (Harris, 1988: 19-25), τo κλασικό έργο του Χίλφερντινγκ γύρω από την έννοια του χρηματιστικού κεφαλαίου κινείται σε εντελώς λάθος κατεύθυνση σε σχέση με τον Μαρξ. Η έννοια του χρηματιστικού κεφαλαίου που εισηγείται ο Χίλφερντινγκ δεν είναι συμβατή με την επιχειρηματολογία της μαρξιστικής θεωρίας, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά τη φύση του πλασματικού κεφαλαίου. Ο Μαρξ δημιούργησε την έννοια του πλασματικού κεφαλαίου στο πλαίσιο της εισαγωγής των μετοχικών εταιρειών, και το ίδιο ακριβώς φαινόμενο αντιμετωπίζεται από τον Χίλφερντινγκ ως καίριας σημασίας για την ανάπτυξη μιας άλλης διακριτής, κατά την άποψή του μορφής κεφαλαίου, που ονομάζει χρηματιστικό κεφάλαιο. Όπως όμως επισημαίνεται και πάλι από τον Xάρις (Harris, 1988: 22), οι δυναμικές των δύο μορφών κεφαλαίου (πλασματικό και χρηματιστικό) κινούνται σε εντελώς διαφορετικές κατευθύνσεις: Ενώ το βασικό χαρακτηριστικό του πλασματικού κεφαλαίου εντοπίζεται στη χαλαρότητα της σχέσης του με το βιομηχανικό κεφάλαιο και στην παραγωγή υπεραξίας, αντίθετα το χρηματιστικό κεφάλαιο χαρακτηρίζεται από τη στενότατη σχέση του με το βιομηχανικό κεφάλαιο και την εμπλοκή του στις δραστηριότητές του.

Η έννοια του χρηματιστικού κεφαλαίου του Χίλφερντινγκ, συγκρινόμενη με του Μαρξ, συνεπάγεται μια αντιστροφή σε ό,τι αφορά τους ρόλους του χρηματοπιστωτικού τομέα και της βιομηχανίας με μια διπλή έννοια: ο χρηματοπιστωτικός τομέας έρχεται να κυριαρχήσει επί της βιομηχανίας, αντί να συμβεί το αντίθετο, καθώς η χαλαρή σχέση μεταξύ χρηματοπιστωτικού τομέα και βιομηχανίας μεταλλάσσεται σε πολύ στενή. Μάλιστα, αυτές οι μεταβολές ερμηνεύονται από τον Χίλφερντινγκ αλλά και άλλους, ως το αποτέλεσμα των νόμων ανάπτυξης του καπιταλισμού, όπως αυτοί αναλύθηκαν από τον Μαρξ.

Από τα παραπάνω προκύπτει σαφώς μια αντίφαση ανάμεσα στην έννοια του χρηματιστικού κεφαλαίου και τη μαρξιστική κατηγορία του πλασματικού κεφαλαίου, την οποία ο Μαρξ θεώρησε καίριας σημασίας για τη δημιουργία του σύγχρονου πιστωτικού συστήματος στον καπιταλισμό. Ειδικότερα, ενώ το πλασματικό κεφάλαιο, όπως έχουμε ήδη αναφέρει, χαρακτηρίζεται από τη σχετική ανεξαρτησία του έναντι του παραγωγικού κεφαλαίου, το χρηματιστικό κεφάλαιο εμφανίζεται πλήρως συνδεδεμένο. Αν οι τράπεζες ελέγχουν τη χρηματοδότηση των επιχειρήσεων και ενοποιούνται με τη βιομηχανία λόγω αυτού, τότε μπορούμε να πούμε ότι και οι τράπεζες είναι εξαρτημένες από την πορεία των επιχειρήσεων. Περαιτέρω, αν και οι τράπεζες διατηρούν στα χαρτοφυλάκιά τους μετοχές των συγκεκριμένων βιομηχανικών επιχειρήσεων, ο κύριος όγκος του δανεισμού τους κατευθύνεται σε αυτές, κερδίζουν από την εισαγωγή στο χρηματιστήριο νέων επιχειρήσεων και ασκούν έλεγχο επί των παραγωγικών δραστηριοτήτων αυτών των επιχειρήσεων προκειμένου να ρυθμίζουν και να προστατεύουν τις χρηματιστικές τους επενδύσεις. Αυτό σημαίνει ότι οι τύχες των τραπεζών εξαρτώνται απολύτως από αυτές των «επιχειρήσεών τους». Αν, για παράδειγμα, τα κέρδη των επιχειρήσεων κάποιου τομέα της καπιταλιστικής οικονομίας εισέλθουν σε κρίση, τότε οι τράπεζες που είναι συνδεδεμένες με αυτές δεν μπορούν απλώς να αποσύρουν τις πιστώσεις τους από αυτές και να τις κατευθύνουν αλλού, αφού σε αυτό το πλαίσιο οι τράπεζες είναι και οι κύριοι μέτοχοι αυτών των επιχειρήσεων, οπότε η χρηματοδότηση είναι συνδεδεμένη αποκλειστικά με τις συγκεκριμένες επιχειρήσεις. Οποιαδήποτε απόσυρση για τις τράπεζες σημαίνει την καταστροφή ενός μεγάλου μέρους των περιουσιακών τους στοιχείων.

Η παραπάνω αντίφαση μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η έννοια που εισήγαγε ο Χίλφερντινγκ αποτυγχάνει να ενσωματώσει τις επιπτώσεις των νόμων εξέλιξης στον καπιταλισμό όπως τις διατύπωσε ο Μαρξ, καθώς οι νόμοι αυτοί λειτουργούν στη βάση ενός συστήματος όπου οι χρηματοοικονομικές δραστηριότητες καθίστανται διαρκώς πιο ανεξάρτητες σε σχέση με την παραγωγή και διακρίνονται σαφώς από τις παραγωγικές μέσω της εμπλοκής τους στις δραστηριότητες του πλασματικού κεφαλαίου. Για τον Μαρξ, οι χρηματοοικονομικές λειτουργίες στον καπιταλισμό έχουν την τάση να γίνονται περισσότερο αφηρημένες και «απελευθερωμένες» σε σχέση με την πραγματική συσσώρευση, αντί να γίνονται συγκεκριμένες και δεσμευτικές, ενώ η λογική του χρηματιστικού κεφαλαίου είναι η ακριβώς αντίθετη.

Περαιτέρω, θα πρέπει να σημειωθεί ότι και η εμπειρική εγκυρότητα της έννοιας του χρηματιστικού κεφαλαίου έχει δικαίως αμφισβητηθεί (Harris, 1988· Bond, 2010). Έχει αποδειχτεί ότι η σύμπτυξη του παραγωγικού με το τραπεζικό κεφάλαιο εμπειρικά δεν επαληθεύεται για το μεγαλύτερο μέρος του καπιταλιστικού κόσμου. Για παράδειγμα, ιδιαίτερα στις αγγλοσαξονικές χώρες, το χρηματιστήριο και όχι το τραπεζικό σύστημα ήταν και εξακολουθεί να είναι η κύρια οδός για τη χρηματοδότηση των ιδιωτικών επιχειρήσεων. Έτσι, το χρηματιστικό κεφάλαιο ούτε είναι και ούτε υπήρξε πλειοψηφικό και πολύ περισσότερο ηγεμονικό.

3.2. Από τον Χίλφερντινγκ στις σύγχρονες θεωρίες της χρηματιστικοποίησης

Η συζήτηση σχετικά με τη σχέση μεταξύ του παραγωγικού κεφαλαίου και του χρηματοπιστωτικού τομέα συνεχίστηκε και πήρε σημαντική ώθηση προς το τέλος του 20ού αιώνα. Οι σημαντικές αλλαγές που πραγματοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών του αιώνα αυτού επηρέασαν καθοριστικά τις απόψεις των μη ορθόδοξων οικονομολόγων σχετικά με το ρόλο του χρηματοπιστωτικού συστήματος.

Τη μεγάλη περίοδο της λεγόμενης «σιωπηλής ύφεσης» η οποία ακολούθησε την παγκόσμια κρίση του 1973, η κρίση κερδοφορίας προκάλεσε αρκετά κύματα καπιταλιστικών αναδιαρθρώσεων. Αυτά πέτυχαν μόνο εν μέρει να αντισταθμίσουν την πτώση της κερδοφορίας και την επακόλουθη υπερσυσσώρευση του κεφαλαίου (βλ. Shaikh, 2011). Η ελλιπής καπιταλιστική ανάκαμψη οδήγησε σε μια φυγή προς τα εμπρός: το σύστημα γι’ αυτήν τη φυγή προχώρησε στην εντατική και εκτατική χρησιμοποίηση πράξεων πλασματικού κεφαλαίου, προκειμένου να διατηρήσει και να ενδυναμώσει τη γενικότερη διαδικασία συσσώρευσης κεφαλαίου. Έτσι, από τη δεκαετία του 1990 και μετά, άρχισε αυτό που ονομάστηκε χρηματιστικοποίηση. Ο χρηματοπιστωτικός τομέας απελευθερώθηκε και διεθνοποιήθηκε. Επιπλέον, υπερσυσσωρευμένα κεφάλαια από τους παραγωγικούς τομείς της οικονομίας μεταφέρθηκαν προς τον χρηματοπιστωτικό τομέα, προκειμένου να αποκομίσουν υπερκέρδη μέσω των διαδικασιών του πλασματικού κεφαλαίου. Μάλιστα, οι εξελίξεις αυτές υπέθαλψαν τη διάδοση και τη δημοφιλία αντιλήψεων που στηρίχτηκαν σε εμπειρικές παρατηρήσεις (ή σχηματοποιημένα δεδομένα) για την ανατολή μιας νέας εποχής στον καπιταλισμό σύμφωνα με τις οποίες το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο έχει πλέον διαρρήξει τα δεσμά του παραγωγικού κεφαλαίου και έχει εδραιώσει την αυτοδύναμη υπεροχή του έναντι ολόκληρου του καπιταλιστικού συστήματος.

Όπως επισημαίνει ο Μαυρουδέας (2013), από τη δεκαετία του 1990 αρκετές νεομαρξιστικές προσεγγίσεις αλλά και προσεγγίσεις από την πλευρά της ριζοσπαστικής πολιτικής οικονομίας (π.χ. κανονιστική προσέγγιση − regulation approach) ξεκίνησαν τη θεωρητική στήριξη αυτών των συμπερασμάτων. Με τον τρόπο αυτό στις αρχές του 21ου αιώνα κατασκευάστηκε η θεωρία της χρηματιστικοποίησης. Αυτός καθαυτόν ο όρος αρχικά διαμορφώθηκε από μετακεϊνσιανές και νεομαρξιστικές προσεγγίσεις που θεωρητικά βρίσκονταν πολύ κοντά και συνδέονταν με τη Σχολή της Μηνιαίας Επιθεώρησης (Monthly Review). Ο Σουίζι (Sweezy, 1994) είχε ήδη υπαινιχτεί αυτή την κατεύθυνση. Επιπλέον, στο τελευταίο δημοσιευμένο άρθρο του Σουίζι αναφέρεται «η χρηματιστικοποίηση της διαδικασίας συσσώρευσης του κεφαλαίου» (Sweezy, 1997) ως μία από τις τρεις κύριες οικονομικές τάσεις στην αλλαγή του 20ού αιώνα (οι άλλες δύο είναι η ανάπτυξη της μονοπωλιακής ισχύος και η οικονομική στασιμότητα). Αλλά πιο αυστηρά ο όρος προτάθηκε για πρώτη φορά σε μια σειρά από δοκίμια των Κίπνερ (Krippner, 2005), Κρότι (Crotty) κ.λπ., που περιλαμβάνονται σε έναν συλλογικό τόμο που άσκησε μεγάλη επιρροή, του οποίου την επιμέλεια είχε ο Επστέιν (Epstein, 2005). Η μετακεϊνσιανή διατύπωση του όρου «χρηματιστικοποίηση» βασίστηκε στην κεϊνσιανή έννοια του «εισοδηματία» (rentier), δηλαδή ένα «μη παραγωγικό» κοινωνικό στρώμα που υφίσταται συλλέγοντας διάφορα μισθώματα τα οποία εκπίπτουν από τα κέρδη που διατίθενται για παραγωγικές επενδύσεις. Έτσι, οι εισοδηματίες αποτελούν τροχοπέδη για τη διαδικασία συσσώρευσης του κεφαλαίου. Η ενσωμάτωση του όρου στη μαρξιστική ανάλυση ακολούθησε λίγο αργότερα.

Η μαρξιστική επαναδιατύπωσή του όμως δεν ήρθε από τη Σχολή της Μηνιαίας Επιθεώρησης, η οποία τον ξαναχρησιμοποίησε μόνο αφού πρώτα διαδόθηκε και προκειμένου να εξηγήσει την κρίση του 2007-08, καθώς η καθαρή υποκαταναλωτική θεωρία αντιμετώπιζε σοβαρές επεξηγηματικές δυσκολίες (π.χ. Foster, 2010). Ο όρος άρχισε να χρησιμοποιείται στο πλαίσιο της μαρξιστικής πολιτικής οικονομίας είτε με έναν «χαλαρό» περιγραφικό τρόπο είτε σε πιο φιλόδοξες αναλύσεις.

Έτσι, οι Μπράιαν κ.ά (Bryan et al., 2009) υποστηρίζουν ότι η χρηματιστικοποίηση σηματοδοτεί μια κοσμοϊστορική αλλαγή στις καπιταλιστικές οικονομικές σχέσεις. Οι διαδικασίες της τιτλοποίησης και των χρηματοοικονομικών παραγώγων, τα οποία έχουν αυξηθεί με ταχείς ρυθμούς από τη δεκαετία του 1980, σημαίνουν την εμπορευματοποίηση της χρηματοοικονομίας, μετατρέποντας τις νομισματικές διαδικασίες σε εμπορευματικές σχέσεις. Αυτή η εμπορευματοποίηση δυσκολεύει και θολώνει τη διάκριση μεταξύ χρήματος και κεφαλαίου, δίνοντας νέο περιεχόμενο σε μια σειρά από νομισματικές αλληλεπιδράσεις που κάποτε θεωρούνταν απλές διαδικασίες ανταλλαγής. Συνεπώς, υποστηρίζουν ότι ένας επαναπροσδιορισμός των μαρξιστικών κατηγοριών είναι απαραίτητος και ιδιαίτερα μια νέα αντίληψη για τις κοινωνικές τάξεις αλλά και για τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ τάξεων. Διατυπώνουν την άκρως αμφιλεγόμενη πρόταση ότι η χρηματιστικοποίηση μεταμορφώνει την εργασία σε μια μορφή κεφαλαίου. Επιπλέον, υποστηρίζουν ότι η αναπαραγωγή της εργασίας αποτελεί πλέον η ίδια πηγή μεταφοράς υπεραξίας με τη μορφή τόκων και της «χρηματιστικοποίησης της καθημερινής ζωής».

Από την άλλη πλευρά, ο Φάιν (Fine, 2009, 2010) χρησιμοποιεί την έννοια της χρηματιστικοποίησης διαφορετικά από ό,τι οι προσεγγίσεις που αναφέρθηκαν προηγουμένως. Γι’ αυτόν η χρηματιστικοποίηση δεν συνιστά ένα νέο στάδιο του καπιταλισμού και φυσικά δεν θεωρεί ότι το χρηματιστικό κεφάλαιο μπορεί να αποκτήσει αυτόνομα κανάλια εκμετάλλευσης της εργατικής τάξης (δηλαδή θεωρεί ότι το χρηματικό κεφάλαιο θα εξαρτάται πάντοτε από την απόσπαση υπεραξίας από το παραγωγικό κεφάλαιο). Έτσι, η χρηματιστικοποίηση θεωρείται ότι είναι απλώς μια ειδική φάση του νεοφιλελευθερισμού. Οι νέες μορφές λειτουργίας του χρηματικού κεφαλαίου και οι νέες θεσμικές ρυθμίσεις είναι οι πολιτικές που χρησιμοποιούνται από το κεφάλαιο, προκειμένου να ξεπεράσει τα προβλήματα και τις αντιφάσεις του.

Ο Λαπαβίτσας (2008, 2009) υιοθέτησε την έννοια της χρηματιστικοποίησης από μετακεϊνσιανές αναλύσεις και προσπάθησε να δώσει μια φιλόδοξη μαρξιστική παραλλαγή τους, η οποία ταυτόχρονα όμως έρχεται σε αντίθεση με βασικές αρχές της μαρξιστικής ανάλυσης (βλ. Μαυρουδέας, 2013). Ουσιαστικά, συμφωνεί με τις προσεγγίσεις που υποστηρίζουν ότι η χρηματιστικοποίηση αντιπροσωπεύει ένα νέο στάδιο του καπιταλισμού. Μέχρι εδώ όμως το επιχείρημά του δεν είχε τίποτα πρωτότυπο σε σύγκριση με τους προηγούμενους ορισμούς του όρου. Αυτό που έδωσε ιδιαίτερο χαρακτήρα στην προσέγγισή του είναι η θέση ότι σε αυτό το νέο στάδιο του καπιταλισμού το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο όχι μόνο κυριαρχεί επί του παραγωγικού κεφαλαίου αλλά και εκμεταλλεύεται άμεσα την εργατική τάξη μέσω τοκογλυφικών δραστηριοτήτων. Σε αυτό συμφωνεί με τους Μπράιαν κ.ά. Πιο συγκεκριμένα, η χρηματιστικοποίηση δεν συνεπάγεται μόνο την επέκταση της χρηματοοικονομικής μόχλευσης και των δραστηριοτήτων του πλασματικού κεφαλαίου. Αυτό το κανάλι φέρνει κέρδη για το χρηματιστικό κεφάλαιο μέσω της ανακατανομής της υπεραξίας από το παραγωγικό προς το χρηματιστικό κεφάλαιο. Το καινούριο στοιχείο που φέρνει η χρηματιστικοποίηση −και αυτό που της δίνει τον ξεχωριστό κοσμοϊστορικό χαρακτήρα της− είναι ότι αποκτά ένα άλλο κανάλι κέρδους, και αυτό είναι η άμεση και απευθείας εκμετάλλευση των εργαζομένων μέσω της παροχής δανείων. Ο Λαπαβίτσας δηλαδή θεωρεί την πιστωτική επέκταση προς τους εργαζομένους (ή μάλλον τη σύγχρονη έκταση αυτού του φαινομένου) ως κάτι το πραγματικά νέο. Σε αυτή την περίπτωση, το χρηματιστικό κεφάλαιο δρα τοκογλυφικά και, ως εκ τούτου, ιδιοποιείται μέρος του εισοδήματος των εργαζομένων.

Αυτός ο δεύτερος αγωγός χρηματιστικοποίησης δίνει στο χρηματιστικό κεφάλαιο έναν ανεξάρτητο από το παραγωγικό κεφάλαιο μηχανισμό αποκόμισης κερδών. Έτσι, αρχικά επινοήθηκε ο όρος «χρηματοοικονομική εκμετάλλευση». Έπειτα όμως από μια σειρά κριτικές (π.χ. Fine, 2009) για το ότι με τον όρο αυτό συγχέεται η καπιταλιστική εκμετάλλευση με την προκαπιταλιστική τοκογλυφική εκμετάλλευση, ο όρος άλλαξε αισθητικά σε «χρηματοοικονομική απαλλοτρίωση». Ωστόσο, η ουσία του παρέμεινε η ίδια.

Γενικότερα, όπως πολύ σωστά επισημαίνει ο Μαυρουδέας (2013), η θεωρία της χρηματιστικοποίησης είναι εξαιρετικά παραπλανητική και οδηγεί σε αναλυτικά, εμπειρικά και πολιτικά αδιέξοδα. Η θέση αυτή του Μαυρουδέα στηρίζεται σε έξι διακριτά σημεία κριτικής:

Πρώτον, η θεωρία της χρηματιστικοποίησης υποκύπτει στην απατηλή εντύπωση που δημιουργείται από βραχυπρόθεσμα και συγκυριακά φαινόμενα και τα εξυψώνει υπέρμετρα σε μακροχρόνιες διαρθρωτικές αλλαγές. Έτσι, από μεθοδολογικής απόψεως κινείται στον ίδιο ολισθηρό δρόμο που ακολουθούν οι ριζοσπαστικές θεωρίες μεσαίου βεληνεκούς των δεκαετιών του 1980 και του 1990 (π.χ. κανονιστική προσέγγιση − regulation approach, θεωρίες της κοινωνικής δομής της συσσώρευσης − theories of the social structure of accumulation· βλ. Μαυρουδέας, 2012: κεφ. 3) με φτωχά αποτελέσματα.

Δεύτερον, με μια μεγάλη δόση υπερβολής δηλώνεται η μετά το 1990 επέκταση των εργασιών του πλασματικού κεφαλαίου ως ένα σχεδόν χωρίς ιστορικό προηγούμενο φαινόμενο. Τέτοιου τύπου οικονομικές ανακάμψεις όμως δεν είναι κάτι νέο ή μη φυσιολογικό κατά τη διάρκεια καπιταλιστικών κρίσεων. Όπως ήδη αναφέρθηκε παραπάνω, το κεφάλαιο −όταν αντιμετωπίζει παρατεταμένες περιόδους πτωτικής κερδοφορίας και υπερσυσσώρευσης− καταφεύγει συχνά σε τέτοιες επιλογές. Αυτό που δίνει στο σύγχρονο φαινόμενο ένα διακριτικό −αλλά δομικά όχι σημαντικό− χαρακτήρα είναι το γεγονός ότι ο καπιταλισμός έχει διδαχτεί από τις προηγούμενες κρίσεις του σημαντικά μαθήματα για τη διαχείριση της τρέχουσας κρίσης. Πιο συγκεκριμένα, έχει δημιουργηθεί μια εξελιγμένη εργαλειοθήκη μειγμάτων πολιτικής, προκειμένου τουλάχιστον να περιορίσει ή να αναβάλει την κρίση, αλλά όχι, τελικά, για να την αποφύγει (όπως τείνουν να πιστεύουν παλαιότερες και οι νεότερες θεωρίες του «οργανωμένου καπιταλισμού»). Το τελευταίο προπύργιο των επιχειρημάτων αυτού του τύπου της χρηματιστικοποίησης είναι τα παράγωγα χρηματοοικονομικά προϊόντα. Είναι δε αλήθεια ότι η σύγχρονη επέκτασή τους αποτελεί ένα νέο στοιχείο. Αλλά η έκτασή τους και η σημασία τους έχει τονιστεί δυσανάλογα από τους υποστηρικτές της χρηματιστικοποίησης.

Τρίτον, ιδίως σε ό,τι αφορά τον Λαπαβίτσα και τον λεγόμενο δεύτερο αγωγό χρηματιστικοποίησης του Μπράιαν (Bryan), υποστηρίζεται ότι ο καπιταλισμός έχει κατά κάποιο τρόπο επιστρέψει σε ένα προκαπιταλιστικό στάδιο, δηλαδή στην περίοδο κατά την οποία οι καπιταλιστικές σχέσεις δεν είχαν ακόμη γεννηθεί, αλλά οι προκαπιταλιστικές μορφές του εμπόρου και του τραπεζίτη –όπως οι μορφές αυτές λειτούργησαν στο πλαίσιο της φεουδαρχίας− προετοίμασαν το έδαφος για τη γέννηση του καπιταλισμού. Το κρίσιμο σημείο της λειτουργίας των εμπόρων και των τραπεζιτών στη φεουδαρχία ήταν η άνιση ανταλλαγή και η τοκογλυφία, σε αντίθεση με την ισοδύναμη ανταλλαγή, που ισχύει κατά κανόνα στον καπιταλισμό. Αυτή η λειτουργία στη βάση της άνισης ανταλλαγής ήταν δυνατή λόγω των μονοπωλιακών και των ισχυρών ρυθμιστικών κανόνων του φεουδαρχικού συστήματος. Μόλις όμως πραγματοποιήθηκε η πρωταρχική συσσώρευση του κεφαλαίου και εδραιώθηκε ο καπιταλισμός, οι μονοπωλιακού χαρακτήρα φεουδαρχικοί κανόνες καταργήθηκαν και κυριάρχησε ο καπιταλιστικός ανταγωνισμός. Στη συνέχεια, η λειτουργία του χρήματος απέκτησε τον χαρακτηριστικό για τον καπιταλισμό τρόπο λειτουργίας του. Η θεωρία της χρηματιστικοποίησης υποστηρίζει ότι αυτό ανατρέπεται και ότι υπάρχει μια επιστροφή στους προκαπιταλιστικούς τρόπους λειτουργίας. Με άλλα λόγια, οι θεωρίες της χρηματιστικοποίησης υποστηρίζουν ότι οι τόκοι παύουν να είναι μέρος της υπεραξίας και ότι η χρηματιστικοποίηση αποκτά μια ανεξάρτητη ύπαρξη. Ταυτόχρονα, το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο όχι μόνο αυτονομείται από το παραγωγικό κεφάλαιο, αλλά και κυριαρχεί σε αυτό. Αλλά, αν η τελευταία είναι η απόλυτη πηγή πλούτου, αυτή η κυριαρχία συνεπάγεται κατ’ ανάγκη μια ασφυξία των παραγωγικών επενδύσεων· συνεπώς, και της συσσώρευσης του κεφαλαίου.

Τέταρτον, η θεωρία της χρηματιστικοποίησης συσκοτίζει τόσο τις ταξικές διαφορές όσο και την ταξική ανάλυση. Τόσο ο Λαπαβίτσας όσο και ο Μπράιαν συμφωνούν ότι στη θεωρία της χρηματιστικοποίησης το χρηματιστικό κεφάλαιο αποκτά μια ξεχωριστή και ανεξάρτητη ύπαρξη από τις άλλες μερίδες του κεφαλαίου. Αυτό βέβαια δεν απασχολεί και δεν είναι σοβαρό πρόβλημα στην ταξική ανάλυση για τους μετακεϊνσιανούς, καθώς βασίζουν την προσέγγισή τους στην κεϊνσιανή έννοια των εισοδηματιών. Είναι, ωστόσο, κρίσιμης σημασίας για τις μαρξιστικές εκδοχές της θεωρίας της χρηματιστικοποίησης και ιδιαίτερα για την έννοια της «χρηματοοικονομικής απαλλοτρίωσης» του Λαπαβίτσα όπως και για το σχήμα μεταφοράς υπεραξίας του Μπράιαν. Το σύνηθες επιχείρημα γι’ αυτό τον διαρθρωτικό διαχωρισμό του χρηματιστικού κεφαλαίου από τις άλλες μερίδες του κεφαλαίου είναι ότι τα κέρδη του χρηματοοικονομικού τομέα εμφανίζουν για ένα σημαντικό χρονικό διάστημα μια σαφώς ανώτερη απόδοση σε σύγκριση με τα μη χρηματοοικονομικά κέρδη. Αυτό ισχύει πράγματι και προέρχεται από την αλληλεπίδραση μεταξύ της υπερσυσσώρευσης και των διαδικασιών του πλασματικού κεφαλαίου, που αναλύθηκαν προηγουμένως. Ωστόσο, κάτι τέτοιο απέχει πολύ από το να αποτελεί μόνιμο, δομικό χαρακτηριστικό του συστήματος. Όπως έχει ήδη ειπωθεί, αυτή η δομική διαίρεση της καπιταλιστικής τάξης δεν αποτελεί πρόβλημα για τις μετακεϊνσιανές προσεγγίσεις, αλλά για τις αντίστοιχες μαρξιστικές. Όπως με ακρίβεια επισημαίνει στην κριτική του ο Φάιν (Fine, 2009), αν η χρηματιστικοποίηση είναι ένας μακροπρόθεσμος διαρθρωτικός μετασχηματισμός, τότε αυτό σημαίνει ότι το χρηματιστικό κεφαλαίο δεν συμμετέχει στο σχηματισμό του γενικού ποσοστού κέρδους, όπως επιχειρηματολογεί η μαρξιστική πολιτική οικονομία. Τι είναι αυτό που εμποδίζει τα κεφάλαια να εισρεύσουν στον χρηματοπιστωτικό τομέα και, συνεπώς, να εξισώσει διακλαδικά τα ποσοστά κέρδους; Ο σχηματισμός ενός γενικού ποσοστού κέρδους δεν είναι μια απλή τεχνική διαδικασία, αλλά είναι επίσης ένας από τους παράγοντες που στηρίζουν την ενότητα της καπιταλιστικής τάξης. Αν μια επιχειρηματική μερίδα είναι ανεξάρτητη από τη μισθωτή σχέση (και την ιδιοποίηση απλήρωτου χρόνου εργασίας) ως μέσο κερδοφορίας, αλλά ταυτόχρονα επίσης δομικά εγγράφει διαφορετικά ποσοστά κέρδους σε σχέση με τις άλλες επιχειρηματικές μερίδες, τότε το αναγκαίο συμπέρασμα είναι ότι αποτελεί μια ξεχωριστή τάξη. Αυτή όμως είναι μια πολύ ακραία και υπερβολικά τραβηγμένη θέση. Για τους λόγους αυτούς δεν έχει εκφραστεί ρητά, παρ’ ότι, αν οι δύο αγωγοί χρηματιστικοποίησης ισχύουν, θα έπρεπε. Ορισμένες νύξεις που προσφέρονται από τον Λαπαβίτσα τελικά ισοδυναμούν με το επιχείρημα ότι δεν υπάρχει διαρθρωτικός διαχωρισμός, διότι το παραγωγικό κεφάλαιο έχει επίσης χρηματιστικοποιηθεί. Αυτό (δηλαδή η χρηματιστικοποίηση των πάντων και έτσι η ασαφής εικόνα κάθε δομικής και λειτουργικής ιδιαιτερότητας) είναι μάλλον το φύλλο συκής, παρά κάποιο πειστικό επιχείρημα. Το ίδιο πρόβλημα ισχύει και για τους Μπράιαν κ.ά., δηλαδή για τη θέση περί ανασύστασης της εργασίας ως μορφής κεφαλαίου που λογικά οδηγεί στην αμφισβήτηση του ορισμού της εργατικής τάξης. Και πάλι αυτή είναι μια εξαιρετικά αμφιλεγόμενη και ατεκμηρίωτη πρόταση.

Πέμπτον, η θεωρία της χρηματιστικοποίησης οδηγεί σε αδικαιολόγητη αναλυτική ασάφεια. Ο Φόστερ (Foster, 2010) προσφέρει ένα τυπικό παράδειγμα αυτού. Ισχυρίζεται, σχολιάζοντας τον Σουίζι, ότι το μεγάλο αίνιγμα του κεφαλαίου στην εποχή μας είναι η «χρηματιστικοποίηση της συσσώρευσης». Αυτό συνεπάγεται αμφισβήτηση, με δικά του λόγια, όλων των σχολών της οικονομικής σκέψης, σε διάφορους βαθμούς, προκειμένου να διαχωριστεί αναλυτικά ο ρόλος του χρηματοοικονομικού τομέα από την «πραγματική οικονομία». Η τάση αυτή είναι εμφανής σε όλη σχεδόν τη φιλολογία περί χρηματιστικοποίησης. Σχεδόν όλες οι δραστηριότητες στον καπιταλισμό υποτίθεται ότι έχουν χρηματιστικοποιηθεί. Έτσι, νέες έννοιες και νέα αναλυτικά πλαίσια πρέπει να επινοηθούν και παλιές πρέπει να αναμορφωθούν ριζικά (για παράδειγμα, οι ορισμοί της εκμετάλλευσης και του συνολικού κυκλώματος του κεφαλαίου). Όμως οι αλλαγές αυτές, όπως μπορεί να φανεί στην περίπτωση της εκμετάλλευσης, δεν αποσαφηνίζουν, αλλά μάλλον εξασθενίζουν την κατανόηση των θεμελιωδών οικονομικών και κοινωνικών διεργασιών. Απόρροια της μανίας της χρηματιστικοποίησης είναι ότι σχεδόν τα πάντα επενδύονται με μια χρηματοοικονομική περιβολή. Η σφαίρα της παραγωγής εξαφανίζεται από το κέντρο της προσοχής και θεμελιώδεις κατηγορίες της μαρξιστικής πολιτικής οικονομίας (ιδίως ο χρόνος εργασίας) εξατμίζονται εννοιολογικά.

Τέλος, σε ό,τι αφορά την κρίση του 2007-09, οι θεωρίες της χρηματιστικοποίησης υποστηρίζουν ότι δεν είναι μια κρίση a-la-Μarx (δηλαδή μια κρίση που εδράζεται στη σφαίρα της παραγωγής), αλλά μια χρηματοπιστωτική κρίση (μια κρίση του χρηματιστικοποιημένου καπιταλισμού). Σε αυτό συμφωνούν με τις ορθόδοξες ερμηνείες της κρίσης. Επιπλέον, όπως πολύ εύστοχα επισημαίνει ο Τάιμ (Time, 2011), τελικά οι θεωρίες της χρηματιστικοποίησης καταλήγουν να είναι παραλλαγές των κεϊνσιανών θεωριών για την πιθανότητα κρίσης (possibility of crisis theories). Αυτή −τουλάχιστον για τις μαρξιστικές τους παραλλαγές− είναι μια πολύ αδύναμη θεωρία κρίσης. Ο Λαπαβίτσας (2014: 37) είναι και πάλι τυπικό παράδειγμα. Δηλώνει ότι η ανάπτυξη της χρηματιστικοποίησης δεν έχει τίποτα να κάνει με τον μαρξικό νόμο της πτωτικής τάσης του ποσοστού κέδρους. Επιπλέον, ισχυρίζεται ότι η πτώση της κερδοφορίας στην καπιταλιστική παραγωγή δεν ήταν ποτέ ένας βασικός παράγοντας που ώθησε στη διόγκωση των χρηματοοικονομικών δραστηριοτήτων. Στο τέλος, στο πλαίσιο της ολιστικής θεωρίας του περί χρηματιστικοποίησης, σχεδόν τα πάντα στον καπιταλισμό διαπερνώνται από τη χρηματιστικοποίηση και υποτάσσονται σ’ αυτήν, ενώ η ίδια παραμένει ανεπηρέαστη από οποιαδήποτε άλλη διαδικασία. Αυτή είναι μια παράξενη θεωρία ως προς το ότι από τη μία πλευρά ισχυρίζεται ότι φέρει μαρξιστικά διαπιστευτήρια και από την άλλη εγκαταλείπει την κύρια μαρξιστική αναλυτική έννοια (το κίνητρο και το ποσοστό κέρδους). Mια παράλληλη συνέπεια της αγνόησης από την πλευρά των θεωριών της χρηματιστικοποίησης του ποσοστού κέρδους και της μανιώδους προσκόλλησής τους στη σφαίρα της χρηματοοικονομίας είναι ότι στην πραγματικότητα δίνουν ελάχιστη ή καθόλου προσοχή στη σφαίρα της παραγωγής.

4. Αντί συμπερασμάτων

Από τις κατηγορίες που περιγράφηκαν παραπάνω αλλά και από την παρουσίαση της κριτικής που έχει ασκηθεί και συνεχίζει να ασκείται στις θεωρίες της χρηματιστικοποίησης, γίνεται σαφές ότι στην προσπάθεια του συστήματος να αντιμετωπίσει τα προβλήματα κερδοφορίας του κεφαλαίου που πηγάζουν από τη σφαίρα της παραγωγής, υπάρχει μια αυξανόμενη και συνεχόμενη μετατόπιση της καπιταλιστικής οικονομικής δραστηριότητας κατά μήκος της παραγωγής, του εμπορίου, του χρηματεμπορίου και των δραστηριοτήτων του τοκοφόρου κεφαλαίου, καθώς πλέον υπάρχει μεγάλος αριθμός από υβριδικές μορφές στις οποίες συνδυάζονται όλες οι προηγούμενες κατηγορίες. Με άλλα λόγια, ένα αυξημένο φάσμα δραστηριοτήτων έχει τεθεί υπό τη αιγίδα του τοκοφόρου κεφαλαίου, για παράδειγμα, η στεγαστική πίστη, όπως έγινε με δραματικό τρόπο φανερό στην περίπτωση των ενυπόθηκων στεγαστικών δανείων χαμηλής πιστοληπτικής διαβάθμισης στις ΗΠΑ.

Έτσι, από την πλευρά της μαρξιστικής πολιτικής οικονομίας η χρηματιστικοποίηση ορίζεται ως η εντατική και εκτατική συσσώρευση του πλασματικού κεφαλαίου ή, με άλλα λόγια, ως αυξημένη χρήση και κυριαρχία του τοκοφόρου κεφαλαίου στη διαδικασία συσσώρευσης του κεφαλαίου συνολικά.

Όπως ήδη έχουμε αναφέρει, η διάκριση ανάμεσα στο τοκοφόρο κεφάλαιο και στις άλλες μορφές κεφαλαίου στη διαδικασία της ανταλλαγής είναι καταρχήν μια λογική διάκριση, η οποία βασίζεται στο αν κάποιος δανείστηκε/δάνεισε χρήματα ως κεφάλαιο ή όχι. Ωστόσο, όπως δείξαμε, η διάκριση αυτή είναι ασαφής στην πράξη, επειδή τα επιχειρηματικά σχέδια των συναλλασσόμενων μπορεί να μην πραγματοποιηθούν ή να μην επιτύχουν, και έτσι να υπάρξουν αλυσιδωτές αρνητικές επιπτώσεις, καθώς τα αποτελέσματα των επιχειρηματικών σχεδίων καθορίζονται ανεξάρτητα από τις αρχικές προθέσεις των δανειζομένων/δανειστών του τοκοφόρου κεφαλαίου.

Επιπλέον, οι δραστηριότητες στις οποίες εμπλέκεται το τοκοφόρο κεφάλαιο απέχουν πολύ από το να είναι συγκεκριμένες. Ας πάρουμε για παράδειγμα τις υποθήκες. Το να δανείζει/δανείζεται κάποιος χρήματα για να αγοραστεί ένα σπίτι δεν συνεπάγεται αυτόματα ότι το σπίτι αγοράζεται προκειμένου να χρησιμοποιηθεί για την παραγωγή υπεραξίας μέσω της εμπλοκής του στη διαδικασία της καπιταλιστικής παραγωγής ή ανταλλαγής (ακόμα και αν και οι ιδιοκτήτες φιλοδοξούν να αποσπάσουν κεφαλαιακά κέρδη, για παράδειγμα, από την προσδοκώμενη μεταβολή της τιμής του). Έτσι, αυτό δεν είναι τοκοφόρο κεφάλαιο. Μετατρέπεται όμως σε τοκοφόρο κεφάλαιο από τη στιγμή που ένα χαρτοφυλάκιο ενυπόθηκων στεγαστικών δανείων ομαδοποιείται σε ένα περιουσιακό στοιχείο μέσω της διαδικασίας της τιτλοποίησης, καθώς διαφορετικά μεταξύ τους ενυπόθηκα δάνεια πακετάρονται σε ένα χρηματοοικονομικό προϊόν και πωλούνται σε αυτήν τη νέα μορφή, πιθανά δε στη συνέχεια και σε συνδυασμό με άλλα περιουσιακά στοιχεία, τα οποία πωλούνται και πάλι κ.ο.κ. Σε αυτή την περίπτωση, αυτοί που αγοράζουν αυτό το πλασματικό κεφάλαιο στην πραγματικότητα δαπανούν χρηματικό κεφάλαιο με την προσδοκία απόσπασης υπεραξίας, ακόμη και αν η προέλευση αυτής της υπεραξίας δεν βρίσκεται στο επίπεδο αυτής της ανταλλαγής.

 Μεγέθυνση

Fernand Léger, 1919, La Ville (The City)
Fernand Léger, 1919, La Ville (The City)

Philadelphia Museum of Art

Γενικότερα, είναι προφανές ότι κάθε ροή πιθανών μελλοντικών εσόδων δεν είναι απλώς και μόνο ανοιχτή για να κεφαλαιοποιηθεί (πλασματικά) ως περιουσιακό στοιχείο (για παράδειγμα, μέσω τιτλοποίησης), αλλά μπορεί στη συνέχεια να χρησιμεύσει ως βάση για περαιτέρω ανταλλαγές ως τοκοφόρο κεφάλαιο. Με τον τρόπο αυτό, η κυριαρχία του τοκοφόρου κεφαλαίου μπορεί να επεκταθεί όχι μόνο εντατικά με τα διάφορα κερδοσκοπικά ξεσπάσματα, όπως ήδη δείξαμε, αλλά σε μεγάλο βαθμό και εκτατικά, με την εμπλοκή του σε νέες δραστηριότητες από τις οποίες προηγουμένως απουσίαζε ή ακόμα και απείχε δυνάμει του κανονιστικού πλαισίου ή της μορφής της παροχής (για παράδειγμα, εκεί όπου οι ροές εισοδήματος δεν δημιουργούνται στην αγορά, όπως στην κοινωνική στέγαση, εργατικές κατοικίες, επιδοτήσεις ενοικίων, σε αντίθεση με την ιδιοκατοίκηση που στηρίζεται στον ενυπόθηκο δανεισμό). Υπό αυτό το πρίσμα, δώσαμε και τον παραπάνω ορισμό της χρηματιστικοποπίησης.

Τελικά, δεν είναι μόνο το γεγονός ότι η παρουσία του χρηματοπιστωτικού τομέα έχει αυξηθεί δυσανάλογα στο πλαίσιο των διαδικασιών που συνδέονται άμεσα με τη συσσώρευση του κεφαλαίου και εξυπηρετούν την παραγωγή και την ανταλλαγή, αλλά έχει επίσης αυξηθεί η παρουσία του σε λιγότερο παραδοσιακούς τομείς δραστηριότητάς του, που σχετίζονται με αυτό που θα μπορούσε να ονομαστεί κοινωνική αναπαραγωγή, σε αντίθεση με αυτό που ονομάζουμε οικονομική αναπαραγωγή, και το οποίο ουσιαστικά μέχρι πολύ πρόσφατα αποτελούσε την παρακαταθήκη του πάλαι ποτέ κοινωνικού κράτους. Αυτή η επέκταση των δραστηριοτήτων αφορά, εκτός από τη στέγαση (και τα ενυπόθηκα στεγαστικά δάνεια), ένα αυξανόμενο φάσμα αντικειμένων που παρέχονταν στο παρελθόν από το κράτος, πέρα από την ήδη υπάρχουσα τεράστια επέκταση σε σχέση και εξάρτηση με την καταναλωτική πίστη. Η κατάσταση αυτή είναι ιδιαίτερα εμφανής στην ιδιωτικοποίηση και την εμπορευματοποίηση αυτών των αντικειμένων, που στο παρελθόν παρέχονταν από το κράτος, αν και αυτό δεν είναι από μόνο του χρηματιστικοποίηση, τουλάχιστον από την οπτική γωνία του παρόντος κειμένου, παρά την ισχυρότερη παρουσία καθώς και τις ευκαιρίες που υπάρχουν για την (ιδιωτική) χρηματοδότηση όλων αυτών.

Αντίθετα, η χρηματιστικοποίηση εξαρτάται από το πώς η αυτοεπέκταση των χρηματοοικονομικών δραστηριοτήτων επικαλύπτει τα όρια μεταξύ του τοκοφόρου κεφαλαίου και των άλλων μορφών κεφαλαίου που δραστηριοποιούνται στο επίπεδο της ανταλλαγής. Δηλαδή από το αν πρόκειται απλώς για μια επέκταση της πίστης ή είναι κάτι που εμπεριέχει απαίτηση στην υπεραξία της καπιταλιστής παραγωγής πέρα από ό,τι θα αναμενόταν για μια «κανονική» εμπορική δραστηριότητα. Όμως, ακριβώς για να είμαστε σαφείς, και σε κάποιο βαθμό σε αντίθεση με άλλες ερμηνείες της χρηματιστικοποίησης, αυτό δεν περιορίζεται στην παρουσία ή την επέκταση των χρηματοοικονομικών δραστηριοτήτων καθαυτών (για παράδειγμα, στεγαστικά δάνεια, πιστωτικές κάρτες), αλλά με την ενσωμάτωση όλων αυτών σε περαιτέρω χρηματοοικονομικές δραστηριότητες που συνιστούν, σε ένα βαθύτερο επίπεδο, την εκτατική και εντατική επέκταση του τοκοφόρου κεφαλαίου στην οποία αναφερθήκαμε. Με άλλα λόγια, τα «υβριδικά» χρηματοοικονομικά σχήματα που διαπλέκουν «χρήματα ως πίστη», «χρήματα ως κεφάλαιο» (τοκοφόρο κεφάλαιο), πλασματικό κεφάλαιο και παραγωγικό κεφάλαιο το ένα με το άλλο έχουν αυξηθεί προς όφελος του τοκοφόρου κεφαλαίου που στο πλαίσιό τους κυριαρχεί.

Ο ορισμός αυτός, από την οπτική γωνία που αναπτύχθηκε εδώ, ενσωματώνει και άλλους ορισμούς της χρηματιστικοποίησης (οι οποίοι αναπόφευκτα και σωστά τονίζουν την επέκταση και τον πολλαπλασιασμό των χρηματοπιστωτικών αγορών εν γένει). Επιπλέον, καθιστά δυνατή την εξέταση των επιπτώσεων της χρηματιστικοποίησης αυτού του τύπου (πέραν των πιο άμεσων, όπως είναι η μαζική αύξηση των κερδών που προέρχονται από τις χρηματοπιστωτικές δραστηριότητες και τις αντίστοιχες συνέπειες από την αυξανόμενη ανισότητα). Αλλά αυτό δεν αφορά μόνο τη μεγέθυνση των χρηματοοικονομικών δραστηριοτήτων σε έκταση και σε ποσότητα προκειμένου να ενσωματώσει οικονομικούς παράγοντες, όπως είναι οι μη χρηματοπιστωτικές επιχειρήσεις, τα νοικοκυριά και το έθνος-κράτος. Είναι επίσης η υπαγωγή των εν λόγω χρηματοοικονομικών δραστηριοτήτων στο τοκοφόρο κεφάλαιο με τη μορφή περιουσιακών στοιχείων που διασκελίζουν τους ρόλους του χρήματος «ως πίστης» και «ως κεφαλαίου». Επιπλέον, πρέπει να επισημάνουμε ότι τέτοιες μορφές εντατικής και εκτατικής χρηματιστικοποίησης είναι άνισα κατανεμημένες ανά την υφήλιο. Η αναδιανομή των πλεονασμάτων υπό μορφή τόκων οργανώνεται διεθνώς με τρόπο που τέμνει τα χρηματοπιστωτικά συστήματα, που υποτίθεται ότι είναι εθνικά, αλλά στην πραγματικότητα παρέχουν τη βάση για πλεονεκτήματα (και μειονεκτήματα) στη λειτουργία των διεθνών χρηματαγορών, με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ηνωμένο Βασίλειο να δείχνουν το δρόμο και να καρπώνονται τα περισσότερα οφέλη.

Αυτό σχετίζεται σαφώς τόσο με τη θέση των χρηματοπιστωτικών επιχειρήσεων στις επιμέρους οικονομίες όσο και με το ρόλο των αποθεματικών νομισμάτων στο παγκόσμιο οικονομικό σύστημα του καπιταλισμού. Με την ίδια λογική, η χρηματιστικοποίηση δεν είναι μια μορφή ολικής επαναφοράς της τοκογλυφίας (επί των νοικοκυριών) ή μια μορφή εκμετάλλευσης επί των εσόδων από μισθούς, αλλά, κατά την άποψή μας, πρόκειται για μια παράξενα σύγχρονη μορφή ενσωμάτωσης
μιας ποικιλίας πιστωτικών σχέσεων στην τροχιά του πλασματικού κεφαλαίου.

Βιβλιογραφία

Ελληνική

Μαρξ, Κ. (1978), Το Κεφάλαιο: Κριτική της πολιτικής οικονομίας, τόμ. 3ος, μτφ. Π. Μαυρομμάτης, Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή.

Ξενόγλωσση

Bond, P. (2010), “A century since Hilferding’s ‘Finanz Kapital’: Αgain, apparently, a banker’s world?”, Links International Journal of Socialist Renewal, 19 November.

Bryan, D., Martin, R. & Rafferty, M. (2009), “Financialization and Marx: Giving labor and capital a financial makeover”, Review of Radical Political Economics, 41 (4).

Epstein, G. (ed.) (2005), Financialization and the World Economy, London: Edward Elgar.

Fine, B. (2009), “Financialisation, the value of labour power, the degree of separation, and exploitation by banking”, SOAS Research Students, Summer Seminar Series.

Fine, B. (2010), “Locating financialization”, Historical Materialism, 18 (2).

Fine, B. (2014), “Financialization from a marxist perspective”, International Journal of Political Economy, 42 (4), Winter 2013-14.

Fine, B. & Saad-Filho, A. (2010), Marx’s Capital, 5th ed., London, Pluto Press.

Foster, J.B. (2010), “The financialization of accumulation”, Monthly Review, 62 (5).

Harris, L. (1976), “On interest, credit and capital”, Economy and Society, 5 (2).

Harris, L. (1979), “The role of money in the economy”, in Green, F. & Nore, P. (eds), Issues In Political Economy: A critical Approach, London, Macmillan.

Harris, L. (1988), “Alternative perspectives on the financial system”, in Harris, L., Coakley, J., Groasdale, M. & Evans, T., New Perspectives on the Financial System, Croom Ηelm Ltd, Provident House, Burrell Row, Kent, BR3 1AT.

Hilferding, R. (1981/1910)), Finance Capital. A Study of the Latest Phase of Capitalist Development, London, Routledge & Kegan Paul.

Krippner, G. (2005), “The financialization of the american economy”, Socio- economic Review, 3 (2).

Lapavitsas, C. (2008), “Financialised capitalism: Direct exploitation and periodic bubbles”, SOAS.

Lapavitsas, C. (2009), “Financialised capitalism: Crisis and financial expropriation”, Historical Materialism, 17 (2).

Lapavitsas, C. (2014), Profiting Without Producing: How Finance Exploits Us All, London, Verso.

Mavroudeas, S. (2013). “Financialisation and the greek case” in Mavroudeas, S. (ed.), Greek Capitalism in Crisis: Marxist Analyses, Routledge.

Mavroudeas, S. (2012), The Limits of Regulation: A Critical Analysis of Capitalist Development, Cheltenham: Edward Elgar.

Palley, T. (2007), “Financialization: What it is and why it matters”, PERI Working Paper Series 153.

Shaikh, A. (2011), “The first great depression of the 21st century”, in Panich, L., Albo, G. and Gilbbert, V. (eds), The Crisis this Time, Socialist Register, 47.

Sweezy, P. (1942), The Theory of Capitalist Development, New York and London: Monthly Review.

Sweezy, P. (1994), “The triumph of financial capital”, Monthly Review, 46 (2).

Sweezy, P. (1997), “More (or less) on globalization”, Monthly Review, 49 (4).

Tome, J.P. (2011), “Financialization as a theory of crisis in a historical perspective: Nothing new under the sun”, PERI, Working Paper Series 262.

van Treeck, T. (2008), “The political economy debate on ‘financialization’: A macroeconomic perspective”, IMK Working Paper 01.


Πηγή:  tetradia-marxismou