Gordon Matta-Clark, Conical Intersect, 1975. Collection SFMOMA. © Estate of Gordon Matta-Clark / Artists Rights Society (ARS), New York. Ο Gordon Matta-Clark (1943 - 1978) ήταν Αμερικανός καλλιτέχνης, γνωστός κυρίως για τα έργα του στο χώρο της δεκαετίας του 1970. 'Εγινε διάσημος για τις "κοπές κτιρίων" του, μια σειρά έργων σε εγκαταλελειμμένα κτίρια, στα οποία αφαιρούσε κομμάτια από δάπεδα, οροφές και τοίχους, μεταξύ των οποίων και το Conical Intersect (Biennale de Paris, 1975): μια αρχιτεκτονική διάνοιξη σε ένα κτίριο στην οδό Beaubourg, απέναντι από το υπό ανέγερση Centre Georges Pompidou.

Commun✮rios

Το 2006, ο αρχιτέκτονας Eyal Weizman μπόρεσε να έχει πρόσβαση στο εγχειρίδιο των ισραηλινών αξιωματικών - του εξήγησαν πώς ο ισραηλινός στρατός είχε χρησιμοποιήσει τις έννοιες του Ντελέζ για να κατανοήσει τον αστικό, μη γραμμικό πόλεμο.

Eyal Weizman 
Revue Multitudes numéro 28 (χειμώνας - άνοιξη 2007)

Ο αρχιτέκτονας Eyal Weizman είναι ο ίδρυτής της ερευνητικής ομάδας Forensic Architecture 


Ο ελιγμός που πραγματοποίησαν μονάδες του ισραηλινού στρατού κατά τη διάρκεια της επίθεσης στην πόλη της Ναμπλούς τον Απρίλιο του 2002 περιγράφηκε από τον διοικητή της, τον στρατηγό Aviv Kochavi, ως "αντεστραμμένη γεωμετρία ", εννοώντας μ' αυτό μία αναδιοργάνωση της αστικής διάταξης μέσω μιας σειράς μικρο-τακτικών ενεργειών. Κατά τη διάρκεια της επίθεσης, οι στρατιώτες κινούνταν στο εσωτερικό της πόλης μέσω "επιφανειακών σηράγγων" που είχαν χαραχθεί στον πυκνό αστικό ιστό. Αρκετές χιλιάδες Ισραηλινοί στρατιώτες και εκατοντάδες Παλαιστίνιοι αντάρτες ελίσσονταν ταυτόχρονα στην πόλη, αλλά ενσωματωμένοι στον αστικό ιστό σε τέτοιο βαθμό που οι περισσότεροι από αυτούς δεν θα ήταν ορατοί, ούτε για μια σύντομη στιγμή, από μια εναέρια προοπτική. Επιπλέον, οι στρατιώτες δεν χρησιμοποιούσαν συχνά τους δρόμους, τις οδούς, τα σοκάκια ή τις αυλές που συνθέτουν τη σύνταξη της πόλης, και ούτε και τις εξωτερικές πόρτες, τις εσωτερικές σκάλες ή τα παράθυρα των κτιρίων· αντίθετα, κινούνταν οριζόντια μέσα από τις μεσοτοιχίες και κάθετα μέσα από τρύπες, ανατινάζοντας οροφές και πατώματα.

Αυτή η μορφή κίνησης ανάγεται σε μία τακτική που ο στρατός αποκαλεί, χρησιμοποιώντας μεταφορές δανεισμένες από τις συλλογικές συμπεριφορές του ζωικού κόσμου, "διασπορά" ή "μολυσματική εξάπλωση". Με την κίνηση μέσα από ιδιωτικά κτίρια, ο ελιγμός αυτός μετατρέπει τους εσωτερικούς χώρους σε εξωτερικούς και τους ιδιωτικούς χώρους σε οδούς επικοινωνίας. Οι μάχες έλαβαν χώρα μέσα σε μισοκατεστραμμένα σαλόνια, υπνοδωμάτια και διαδρόμους των επισφαλών σπιτιών των προσφύγων, όπου η τηλεόραση θα μπορούσε κάλλιστα να συνεχίζει να εκπέμπει και η κατσαρόλα να παραμένει στη φωτιά. Αντί να υπακούει στις συμβατικές χωρικές οριοθετήσεις, η μετακίνηση των στρατευμάτων λειτούργησε ως κατασκευαστής του χώρου και ο χώρος συγκροτήθηκε ως γεγονός. Δεν ήταν η οργάνωση του χώρου που υπαγόρευε τους τρόπους της κίνησης, αλλά η ίδια η κίνηση που παρήγαγε και εφάρμοζε τον χώρο γύρω της. Η τρισδιάστατη κίνηση, μέσα από τοίχους, οροφές και δάπεδα, μέσα από τον αστικό όγκο, επανερμήνευσε, βραχυκύκλωνε και ανασυνέθετε τόσο την αρχιτεκτονική όσο και την αστική σύνταξη. Η τακτική της "διέλευσης μέσα από τους τοίχους" υπονοούσε μια αντίληψη της πόλης όχι μόνο ως τόπου, αλλά κυριολεκτικά ως μέσου πολέμου - ενός ευέλικτου, σχεδόν ρευστού, συνεχώς ευμετάβλητου υλικού σε κατάσταση μόνιμης ροής.

Σύμφωνα με τον γεωγράφο Stephen Graham, ένα ευρύ διεθνές "πνευματικό πεδίο", αυτό που αποκάλεσε "φαντασματικό κόσμο ινστιτούτων και εκπαιδευτικών κέντρων στον τομέα της στρατιωτικής έρευνας ", έχει αναδυθεί μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου για να επανεξετάσει τις στρατιωτικές επιχειρήσεις στις αστικές περιοχές. ^[1] Το αυξανόμενο δίκτυο αυτών των "φαντασματικών κόσμων" περιλαμβάνει σχολές, ινστιτούτα αστικής έρευνας και κέντρα εκπαίδευσης, καθώς και  διαδικασίες ανταλλαγής γνώσεων, όπως συνέδρια, εργαστήρια και κοινές ασκήσεις μεταξύ συμμαχικών χωρών. Προκειμένου να κατανοήσουν την αστική ζωή, οι στρατιώτες -φορείς σήμερα μιας αστικής πρακτικής- παρακολουθούν εντατικά μαθήματα για να κατακτήσουν θέματα όπως οι αστικές υποδομές, η ανάλυση πολύπλοκων συστημάτων, η δομική σταθερότητα και οι τεχνικές κατασκευής, και αντλούν επίσης από ένα ευρύ φάσμα θεωριών και μεθόδων που αναπτύχθηκαν στους σύγχρονους ακαδημαϊκούς δημόσιους χώρους. Μια νέα σχέση έχει προκύψει έτσι σε ένα τρίγωνο με τρεις στενά συνδεδεμένες συνιστώσες: την ένοπλη σύγκρουση, το δομημένο περιβάλλον και τη θεωρητική γλώσσα που αποσκοπεί στην εννοιολόγησή του.

Ακολουθώντας τις παγκόσμιες τάσεις, ο ισραηλινός στρατός δημιούργησε την τελευταία δεκαετία μία σειρά από ινστιτούτα και επιτροπές εμπειρογνωμόνων σε διάφορα επίπεδα διοίκησης και τους ζήτησε να διατυπώσουν νέες έννοιες σε οργανωτικές, τακτικές και στρατηγικές απαντήσεις, δηλαδή στις βίαιες αστυνομικές επιχειρήσεις που έχουν γίνει γνωστές ως "βρώμικος" ή "χαμηλής έντασης" πόλεμος. Μεταξύ αυτών ήταν το Ινστιτούτο Επιχειρησιακής Θεωρίας (OTRI) που ιδρύθηκε το 1996 και η Εναλλακτική Ομάδα ^[2] που ιδρύθηκε το 2003. Τα ινστιτούτα αυτά αποτελούνταν όχι μόνο από στρατιωτικούς αξιωματικούς αλλά και από πανεπιστημιακούς και εμπειρογνώμονες σε θέματα τεχνολογίας. Δύο από τα κύρια πρόσωπα που συνδέονται με αυτά τα ινστιτούτα - ο έφεδρος στρατηγός Shimon Naveh, διευθυντής του OTRI, και ο στρατηγός Aviv Kochavi - αναφέρονται εκτενώς στις επόμενες σελίδες.

Αντεστραμμένη αστική γεωγραφία

Η τακτική που συνίσταται στο "να περνάς μέσα από τους τοίχους" αναπτύχθηκε, όχι ως απάντηση σε θεωρητικές επιρροές, αλλά ως ένας τρόπος διείσδυσης σε αδιαπέραστα μέχρι τότε στρατόπεδα προσφύγων. Ο Aviv Kochavi, ο οποίος διοικούσε τότε την ταξιαρχία αλεξιπτωτιστών, εξήγησε την αρχή που είχε διαπνεύσει την επίθεση στον προσφυγικό καταυλισμό Μπαλάτα και την παρακείμενη casbah (παλιά πόλη) της Ναμπλούς.

"Ο χώρος που αντικρίζετε, αυτό το δωμάτιο που βλέπετε, δεν είναι τίποτα περισσότερο από την ερμηνεία που θα του δώσετε. Μπορείτε να διευρύνετε τα όρια της ερμηνείας σας, αλλά όχι απεριόριστα· άλλωστε, περιορίζεται αναγκαστικά από φυσικά στοιχεία, δεδομένου ότι περιέχει κτίρια και σοκάκια. Το ερώτημα λοιπόν είναι: πώς ερμηνεύετε το σοκάκι; Ερμηνεύετε το σοκάκι ως ένα μέρος που πρέπει να διασχίζεται, όπως κάνει κάθε αρχιτέκτονας και πολεοδόμος, ή ερμηνεύετε το σοκάκι ως ένα μέρος που απαγορεύει τη διέλευση; Όλα εξαρτώνται από την ερμηνεία. Εμείς ερμηνεύσαμε το σοκάκι ως ένα μέρος που απαγορεύει τη διέλευση, και την πόρτα ως ένα μέρος που απαγορεύει το πέρασμα, και το παράθυρο ως ένα μέρος που απαγορεύει το κοίταγμα προς τα έξω, επειδή ένα όπλο μας περιμένει στο σοκάκι και ένας παγιδευμένος μηχανισμός μας περιμένει πίσω από τις πόρτες. Αυτό συμβαίνει επειδή ο εχθρός έχει μια παραδοσιακή, κλασική ερμηνεία του χώρου και δεν θέλω να υπακούσω σε αυτή την ερμηνεία και να πέσω στις παγίδες του. Θέλω να τον αιφνιδιάσω! Αυτή είναι η ουσία του πολέμου. Πρέπει να νικήσω. Πρέπει να εμφανιστώ από κάπου απροσδόκητα. Και αυτό προσπαθήσαμε να κάνουμε.

Γι' αυτό υιοθετήσαμε τη μέθοδο να περνάμε μέσα από τους τοίχους... Σαν ένα σκουλήκι που προχωράει τρώγωντας, και ξεπροβάλλει σε ορισμένα σημεία για να εξαφανιστεί ξανά. Μετακινούμασταν έτσι από το εσωτερικό των σπιτιών προς το εξωτερικό τους με εκπληκτικό τρόπο και σε σημεία που δεν μας περίμεναν, φτάνοντας από πίσω και χτυπώντας τον εχθρό που μας περίμενε στη γωνία... Είπα στους άνδρες μου: "Φίλοι μου, ό,τι κι αν νομίζετε, δεν τίθεται θέμα επιλογής. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος να κινηθούμε. Αν έχετε συνηθίσει να ακολουθείτε δρόμους και πεζοδρόμια, ξεχάστε τα όλα. Από τώρα και στο εξής, θα πηγαίνουμε μέσα από τους τοίχους!" ^[3]

Αν η μετακίνηση μέσα από τοίχους θεωρείται από τον στρατό ως "ανθρώπινη" απάντηση στις άσκοπες καταστροφές που προκαλεί ο παραδοσιακός αστικός πολέμος και ως "κομψή" εναλλακτική λύση στην αστική καταστροφή τύπου Τζενίν, αυτό συμβαίνει επειδή οι ζημιές είναι συχνά κρυμμένες μέσα στα σπίτια. Η απροσδόκητη διείσδυση του πολέμου στον ιδιωτικό τομέα του σπιτιού έχει βιωθεί από τους αμάχους στην Παλαιστίνη, όπως και στο Ιράκ, ως η πιο βαθιά μορφή τραύματος και ταπείνωσης. Καθώς οι Παλαιστίνιοι αντάρτες ελίσσονταν και αυτοί μέσα από τοίχους και προσχεδιασμένα ανοίγματα, οι περισσότερες μάχες έλαβαν χώρα σε ιδιωτικές κατοικίες. Κάποια κτίρια ήταν σαν πραγματικές τούρτες, με Ισραηλινούς στρατιώτες μερικές φορές πάνω και κάτω από έναν όροφο όπου Παλαιστίνιοι βρίσκονταν παγιδευμένοι.

Ο αστικός πόλεμος εξαρτάται όλο και περισσότερο από τεχνολογίες που αναπτύσσονται για να "ξηλώσουν τον τοίχο", σύμφωνα με την έκφραση του Gordon Matta-Clark. Εκτός από τις στρατιωτικές τακτικές που συνεπάγονται τη φυσική διάλυση των τοίχων, έχουν αναπτυχθεί νέες μέθοδοι που επιτρέπουν στους στρατιώτες όχι μόνο να βλέπουν, αλλά και να πυροβολούν μέσα από αυτούς. Η ισραηλινή εταιρεία Camero έχει αναπτύξει έναν φορητό απεικονιστή που συνδυάζει μια θερμική κάμερα απεικόνισης με ένα ραντάρ πολύ ευρείας ζώνης, το οποίο, όπως ο εξοπλισμός υπερήχων που βρίσκεται στα μαιευτήρια, επιτρέπει την τρισδιάστατη παρατήρηση κρυμμένων ιχνών ζωής. ^[4] Εκτός από τα όπλα που χρησιμοποιούν τα πυρομαχικά 5,56 χιλιοστών του ΝΑΤΟ, προστίθενται και άλλα που χρησιμοποιούν σφαίρες 7,62 χιλιοστών, οι οποίες μπορούν να διαπεράσουν την πέτρα, το ξύλο και τα τούβλα χωρίς μεγάλη εκτροπή της σφαίρας. Τα εργαλεία "κυριολεκτικής διαφάνειας" αποτελούν τα κύρια συστατικά σε μία έρευνα που αποσκοπεί στην παραγωγή ενός φανταστικού, και φαντασματικού στρατιωτικού κόσμου (ή κόσμου βιντεοπαιχνιδιών) απεριόριστης ρευστότητας, εντός του οποίου ο χώρος της πόλης γίνεται τόσο πλεύσιμος όσο και ένας ωκεανός. Προσπαθώντας να δει τι κρύβεται πίσω από τους τοίχους, να κινηθεί και να πυροβολήσει μέσα από αυτούς, ο στρατός φαίνεται να έχει μεταφέρει τις σύγχρονες τεχνολογίες - δικαιολογημένες σύμφωνα με (σχεδόν) σύγχρονες θεωρίες - σε ένα μεταφυσικό επίπεδο, επιδιώκοντας να κινηθεί πέρα από το εδώ και τώρα της φυσικής πραγματικότητας, συγχωνεύοντας το χρόνο και το χώρο.

Η ακαδημία των οδομαχιών

Ο έφεδρος στρατηγός Shimon Naveh ήταν συνδιευθυντής του Ινστιτούτου Έρευνας Επιχειρησιακής Θεωρίας μέχρι τα μέσα του 2006. Σε μια συνέντευξη που μου παραχώρησε, ο Naveh μίλησε για τους σκοπούς του ινστιτούτου. "Η επιχείρηση της Τζενίν ήταν μια πλήρης αποτυχία για τον ισραηλινό στρατό και η ζημία που προκάλεσε στον ισραηλινό στρατό ήταν μεγαλύτερη από τη ζημία που προκάλεσε στους Παλαιστίνιους [sic]. Ήταν υπό τη διοίκηση εξαιρετικά άπειρων αξιωματικών που πανηκοβλήθηκανι, αυτό είναι όλο. Απλά σταμάτησαν να σκέφτονται". 'Αφηνε να εννοηθεί ότι ο ισραηλινός στρατός έπρεπε να συνεχίσει να αναπτύσσει το είδος της προσέγγισης που εφαρμόστηκε στη Ναμπλούς και τη Μπαλάτα. 'Εβλεπε τη δουλειά του ως έναν τρόπο "να γίνουν οι ενέργειες του ισραηλινού στρατού πιο αποτελεσματικές, πιο έξυπνες... και επομένως πιο ανθρώπινες". Όσο για τις θεωρητικές αναφορές που χρησιμοποιεί το ινστιτούτο, απαντά: "Διαβάζουμε τον Christopher Alexander... Το διανοείστε! Διαβάζουμε τον John Forester... Διαβάζουμε τον Gregory Bateson, διαβάζουμε τον Clifford Geertz. Δεν μιλάω μόνο για μένα, όλοι οι στρατιώτες μας, όλοι οι αξιωματικοί μας, όλοι μελετούν τέτοια βιβλία. Δημιουργήσαμε μια σχολή και αναπτύξαμε ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα".

Σε μία ομιλία που παρακολούθησα, ο Shimon Naveh παρουσίασε ένα διάγραμμα που έμοιαζε με ένα "λογικό τετράγωνο", το οποίο περιέγραφε ένα σύστημα σχέσεων μεταξύ ορισμένων προτάσεων που αφορούσαν το στρατό και τις επιχειρήσεις των ανταρτών. Υπήρχαν επισημάνσεις δανεισμένες από το λεξιλόγιο των Ζιλ Ντελέζ και Φελίξ Γκουαταρί, όπως "Διαφορά και επανάληψη. Η διαλεκτική της δόμησης και της δομής"· "Άμορφοι αντίθετοι"· "Ελιγμός φράκταλ. Επίθεση και χτύπημα"· " Ταχύτητα εναντίον ρυθμού"· "Ουαχαμπίτικη πολεμική μηχανή"· "Μεταμοντέρνοι αναρχικοί"· "Νομαδικοί τρομοκράτες", κ.λπ.

"Γιατί ο Ντελέζ και ο Γκουαταρί"; Θέτω την ερώτηση στον Shimon Naveh: "Χρησιμοποιήσαμε πολύ διάφορες έννοιες που βρήκαμε στο Mille Plateaux [Χίλια Οροπέδια - σ.σ.]... Μας επέτρεψαν να υπολογίσουμε σύγχρονες καταστάσεις, κάτι που δεν θα ήταν εφικτό διαφορετικά. Και επίσης μας επέτρεψαν να επαναπροσδιορίσουμε τον τρόπο δράσης μας. Το σημαντικότερο ήταν η διάκριση που κάνουν μεταξύ των εννοιών του "λείου" και του "γραμμωτού" χώρου... οι οποίες αναφέρονται επίσης στις οργανωτικές έννοιες της "πολεμικής μηχανής" και του "κρατικού μηχανισμού"... Σήμερα χρησιμοποιούμε συχνά στον ισραηλινό στρατό την έκφραση "λειαίνουμε τον χώρο" αναφερόμενοι στον τρόπο με τον οποίο επιχειρούμε σε έναν χώρο σαν να μην είχε σύνορα. Προσπαθούμε να παράγουμε οργανωτικό χώρο με τέτοιο τρόπο ώστε τα σύνορα να μην μας επηρεάζουν. Οι παλαιστινιακές περιοχές θα μπορούσαν κάλλιστα να θεωρηθούν ως "γραμμωτές", στο βαθμό που περιβάλλονται από φράχτες: τοίχους, τάφρους, οδοφράγματα κ.λπ. Θέλουμε να αντιμετωπίσουμε τον "γραμμωτό" χώρο της παραδοσιακής στρατιωτικής πρακτικής, που έχει πλέον ξεπεραστεί, ξεκινώντας από αυτή την "λεία" διάσταση που επιτρέπει την κίνηση στο χώρο, που διασχίζει όλα τα είδη των φραγμών και των συνόρων. Αντί να περιχαρακώνουμε και να οργανώνουμε τις δυνάμεις μας με βάση τα υπάρχοντα σύνορα, θέλουμε να μετακινούμαστε και να τα διασχίζουμε".

Ο Shimon Naveh ολοκλήρωσε πρόσφατα τη μετάφραση στα εβραϊκά μιας σειράς άρθρων του Bernard Tschumi από την αμερικανική συλλογή Architecture and Disjunction. Σε αυτές τις θεωρητικές προοπτικές, ο Naveh προσθέτει στοιχεία που είναι πλέον κλασικά στην πολεοδομία, όπως οι καταστασιακές πρακτικές της παρέκκλισης και της εκτροπής. Οι ιδέες αυτές σχεδιάστηκαν ως μέρος μιας γενικής προσέγγισης που αποσκοπούσε στην αμφισβήτηση της ιεραρχικής κατασκευής της καπιταλιστικής πόλης. Στόχευαν να καταργήσουν τις διακρίσεις μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού, εσωτερικού και εξωτερικού, χρήσης και λειτουργίας, να αντικαταστήσουν τον ιδιωτικό χώρο με μια δημόσια επιφάνεια "χωρίς σύνορα". Ο Shimon Naveh αναφέρθηκε επίσης στο έργο του Ζωρζ Μπατάιγ, που επιθυμούσε κι αυτός να επιτεθεί στην αρχιτεκτονική: το κάλεσμά του στα όπλα είχε ως στόχο τη διάλυση του άκαμπτου ορθολογισμού που επικράτησε μετά τον πόλεμο, τη διάρρηξη του "αρχιτεκτονικού ζουρλομανδύα" και την απελευθέρωση των καταπιεσμένων επιθυμιών.

Αυτές οι ιδέες και οι τακτικές αντανακλούσαν μια ευρέως διαδεδομένη κρίση εμπιστοσύνης στην ικανότητα των κρατικών δομών να προστατεύουν ή να επεκτείνουν τη δημοκρατία. Από πολλές απόψεις, η μη κρατική μικροπολιτική της εποχής αντιπροσώπευε μια προσπάθεια συγκρότησης ενός ψυχικού και συναισθηματικού αντάρτικου στα οικεία επίπεδα του σώματος, της σεξουαλικότητας και της διυποκειμενικότητας, και δημιουργίας ενός ατόμου στο οποίο το προσωπικό γινόταν πολιτικό και ανατρεπτικό. Αυτές οι θεωρητικές θέσεις προσέφεραν μια στρατηγική αποκοπής από τον επίσημο κρατικό μηχανισμό στον ιδιωτικό τομέα. Ενώ αυτές οι τακτικές επινοήθηκαν για να υπερβούν την καθιερωμένη "αστική τάξη" της πόλης, με το αρχιτεκτονικό στοιχείο του τοίχους -της αστικής ή γεωπολιτικής εστίας- να προβάλλεται ως η ενσάρκωση της κοινωνικής ή γεωπολιτικής καταστολής, στα χέρια του ισραηλινού στρατού, οι τακτικές που εμπνεύστηκαν από αυτούς τους στοχαστές προβάλλονταν ως η βάση για την επίθεση σε μια "εχθρική" πόλη. Η μελέτη των ανθρωπιστικών επιστημών - που συχνά εκλαμβάνεται ως ισχυρό όπλο κατά του ιμπεριαλισμού - ιδιοποιήθηκε εδώ ως ισχυρό εργαλείο της ίδιας της αποικιοκρατικής εξουσίας.

Τα παραπάνω δεν αναφέρονται εδώ για να κατηγορήσουμε αυτό το θεωρητικό σώμα, τους συγγραφείς του ή την καθαρότητα των προθέσεών τους, ή για να προωθήσουμε μια αντιθεωρητική προσέγγιση, αλλά για να επιστήσουμε την προσοχή στη δυνατότητα, που είχε προβλέψει ο Χέρμπερτ Μαρκούζε, να μπορούν να ενσωματωθούν η "αντίφαση και η κριτική", και να αποτελέσουν εργαλείο στην υπηρεσία της ηγεμονικής εξουσίας - στην προκειμένη περίπτωση η μετα-καταστασιακή και ακόμη και μετα-αποικιακή θεωρία από το αποικιακό κράτος-  καθώς αυξάνεται η ενσωμάτωση μεταξύ των διαφόρων πτυχών της κοινωνίας.^[5] 

Η υπέρθεση μοντέλων από τις εικονικές μαρτυρίες Παλαιστινίων και Ισραηλινών αυτόπτων μαρτύρων επιτρέπει στην Forensic Architecture να παρατηρήσει ομοιότητες στις αναμνήσεις τους από την επίθεση. Courtesy of Forensic Architecture Breaking the Silence

Διασπορά

Σύμφωνα με τον Naveh, η "διασπορά" ήταν μια από τις κεντρικές κατηγορίες στο σχεδιασμό των νέων αστικών επιχειρήσεων του ισραηλινού στρατού. Πρόκειται για συντονισμένη δράση που αναλαμβάνεται από μια μορφή δικτυακής οργάνωσης της οποίας οι επιμέρους μονάδες λειτουργούν ημιαυτόνομα αλλά σε γενική συνέργεια με όλες τις άλλες. Οι θεωρητικοί της RAND Corporation David Ronfelt και John Arquilla, στους οποίους αποδίδεται η εκλαΐκευση των στρατιωτικών προεκτάσεων του όρου, υποστηρίζουν ότι η διασπορά ξεκίνησε από τους πολέμους μεταξύ νομαδικών φυλών, πριν υιοθετηθεί σήμερα από διάφορες οργανώσεις που καλύπτουν όλο το φάσμα των πολιτικών και κοινωνικών συγκρούσεων - τρομοκράτες και αντάρτικες οργανώσεις, μαφίες και μη βίαιους κοινωνικούς ακτιβιστές. ^[6]

Κατά τη διάρκεια της συνέντευξής μας, ο Kochavi αναφέρθηκε αρκετές φορές στον τρόπο με τον οποίο ο ισραηλινός στρατός αντιλαμβάνεται και χρησιμοποιεί την έννοια: "Ένας κρατικός στρατός που αντιμετωπίζει έναν διασκορπισμένο εχθρό, δικτυωμένες συμμορίες, χωρίς άκαμπτη οργάνωση (...) πρέπει να εγκαταλείψει τις παλιές έννοιες των ευθειών γραμμών, της ευθυγράμμισης των μονάδων, των συνταγμάτων και των ταγμάτων, (...) και να γίνει ο ίδιος πολύ πιο διάχυτος και διασκορπισμένος, ευέλικτος σαν σμήνος. (...) Στην πραγματικότητα, πρέπει να προσαρμοστεί στην ικανότητα του εχθρού να περνάει απαρατήρητος (...) Το σμήνος, όπως το αντιλαμβάνομαι, αντιστοιχεί στην ταυτόχρονη άφιξη σε έναν στόχο ενός μεγάλου αριθμού κόμβων - σε ακτίνα 360 μοιρών αν είναι δυνατόν - (...) οι οποίοι στη συνέχεια συγκεντρώνονται και διασκορπίζονται ξανά". Σύμφωνα με τον Gal Hil, το σμήνος δημιουργεί "θόρυβο", δυσκολεύοντας πολύ τον εχθρό να γνωρίζει πού βρίσκεται ο στρατός και προς ποια κατεύθυνση κινείται. ^[7]

Η υπόθεση της σύγκρουσης χαμηλής έντασης, όπως διατυπώθηκε από τους Arquilla και Ronfeld, είναι ότι "μόνο ένα δίκτυο μπορεί να πολεμήσει ένα δίκτυο". ^[8] Μια μάχη σε ένα αστικό περιβάλλον δεν είναι επομένως η δράση μιας ζωντανής δύναμης πάνω σε μια νεκρή μάζα, αλλά η σύγκρουση δύο δικτύων. ^[9] Καθώς προσαρμόζονται, μιμούνται και μαθαίνουν ο ένας από τον άλλον, ο στρατός και οι αντάρτες εισέρχονται σε έναν κύκλο "συν-εξέλιξης". Οι στρατιωτικές ικανότητες εξελίσσονται σε σχέση με την αντίσταση, η οποία με τη σειρά της εξελίσσεται σε σχέση με τις αλλαγές στην πρακτική του στρατού. Ωστόσο, όσα μπορεί να αναφέρονται σχετικά με μία κρίση των ιεραρχικών σχέσεων στους σύγχρονους στρατούς έχουν μεγάλη δόση υπερβολής. Πέρα από τη ρητορική της "αυτοοργάνωσης" και της υποβάθμισης των ιεραρχιών, τα στρατιωτικά δίκτυα βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στις παραδοσιακές θεσμικές ιεραρχίες. Η μη γραμμική διασπορά αποτελεί μέρος των άκρως τακτικών στόχων ενός θεμελιωδώς ιεραρχικού συστήματος. ^[10] Αν είναι δυνατόν να εφαρμοστεί η μη γραμμικότητα στο χώρο, αυτό συμβαίνει επειδή το Ισραήλ διατηρεί τον έλεγχο όλων των γραμμών ανεφοδιασμού - των δρόμων εντός της Δυτικής Όχθης και εκείνων που τη συνδέουν με τις μεγάλες βάσεις του εντός του Ισραήλ καθεαυτού, αλλά και της πολλαπλότητας των γραμμικών φραγμών που έχει κατασκευάσει γύρω του. Επιπλέον, η "διασπορά" και το "πέρασμα μέσα από τους τοίχους" επιτυγχάνουν όταν ο εχθρός είναι σχετικά αδύναμος και αποδιοργανωμένος, χωρίς ικανότητα συντονισμού της αντίστασης, και ιδιαίτερα όταν η ισορροπία μεταξύ τεχνολογίας, εκπαίδευσης και στρατιωτικής ισχύος γέρνει αναμφισβήτητα υπέρ του στρατού.

Τα χρόνια που αναλώθηκαν για την επιτυχή καταπολέμηση των εύθραυστων παλαιστινιακών οργανώσεων βοηθούν αναμφίβολα στην κατανόηση της ανικανότητας που επέδειξαν οι ισραηλινοί στρατιώτες όταν βρέθηκαν αντιμέτωποι στον Λίβανο το 2006 με τους ισχυρότερους, καλύτερα εξοπλισμένους και καλύτερα προετοιμασμένους μαχητές της Χεζμπολάχ. Οι δύο αξιωματικοί που ενεπλάκησαν περισσότερο στα γεγονότα στη Γάζα και τον Λίβανο το καλοκαίρι του 2006, ο Aviv Kochavi (διοικητής της μεραρχίας της Γάζας) και ο Gal Hirsch (διοικητής της 91ης μεραρχίας της Γαλιλαίας) ήταν και οι δύο απόφοιτοι του OTRI του ισραηλινού στρατού και είχαν λάβει μέρος στην επίθεση στη Ναμπλούς και την Μπαλάτα το 2002. Ο Kochavi, ο οποίος ηγήθηκε της επίθεσης στη Γάζα το καλοκαίρι του 2006, επέμεινε στη δυσνόητη γλώσσα του: "στόχος μας είναι να προκαλέσουμε μία χαώδη κατάσταση μεταξύ των Παλαιστινίων, να περάσουμε γρήγορα από το ένα σημείο στο άλλο, να φύγουμε από την περιοχή και να επιστρέψουμε".  ^[11] Στο Λίβανο, ο Χιρς ζήτησε "επιδρομές και όχι κατοχή" και διέταξε τα τάγματα που είχαν προσαχθεί πρόσφατα στη διοίκησή του, μη εξοικειωμένα με τη γλώσσα που είχε αποκτήσει στο OTRI, να "επέμβουν σαν σμήνος" και να "μολύνουν" την τάδε ή την δείνα περιοχή. Οι αξιωματικοί υπό τις διαταγές του δεν φαίνεται να καταλάβαιναν τι σήμαινε αυτό. Ο Hirsch επικρίθηκε αργότερα ως αλαζόνας, διανοούμενος και εκτός πραγματικότητας. Επανεξετάζοντας τα αποτελέσματα, ο Naveh ήταν πρόθυμος να παραδεχτεί στα μεγάλα μέσα ενημέρωσης: "Ο πόλεμος στον Λίβανο ήταν μια αποτυχία και εγώ συνέβαλα σε μεγάλο βαθμό σε αυτήν. Αυτό που έφερα στον ισραηλινό στρατό κατέληξε σε αποτυχία".^[12]

Το χάος ήταν πράγματι στην ισραηλινή πλευρά. Τα συνεχή πυρά και οι βομβαρδισμοί από έναν ολοένα και πιο απογοητευμένο ισραηλινό στρατό οδήγησαν σταδιακά, σε ολοένα και περισσότερα χωριά και γειτονιές, σε μια αιχμηρή τοπογραφία από σπασμένα γυαλιά και μπετόν, μια αφθονία από στραβωμένες μεταλλικές ράβδους. Σε αυτό το σεληνιακό τοπίο, οι λόφοι των ερειπίων ήταν γεμάτοι κοιλότητες και θαμμένους θαλάμους, που προσέφεραν παραδόξως περισσότερες κρυψώνες για τους αντάρτες. Οι μαχητές της Χεζμπολάχ, οι οποίοι διασπείρονταν πράγματι μέσα και ανάμεσα στα χαλάσματα και τα συντρίμμια του πολέμου, χρησιμοποιώντας ενίοτε ένα αόρατο σύστημα από σύραγγες, μελετούσαν τους ελιγμούς των ισραηλινών στρατιωτών και τους επιτίθονταν με αντιαρματικά όπλα την ίδια στιγμή που αυτοί εισέβαλλαν, οργανώνονταν και κινούνταν μέσα στα σπίτια των Λιβανέζων, όπως είχαν συνηθίσει να κάνουν στις πόλεις και τους προσφυγικούς καταυλισμούς της Δυτικής Όχθης.

Θανατηφόρα θεωρία

Η προέλευση της μη γραμμικής και της δικτυακής ορολογίας ανάγεται σε έναν στρατιωτικό λόγο που προέκυψε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και συνέβαλε αποφασιστικά στη σύλληψη, το 1982, του αμερικανικού στρατιωτικού δόγματος της μάχης αέρος-εδάφους (AirLand Battle), το οποίο έδινε έμφαση στη συνεργασία μεταξύ των υπηρεσιών και στην επιλογή της στόχευσης του εχθρού στα προβληματικά σημεία - γέφυρες, αρχηγεία και γραμμές εφοδιασμού - προκειμένου να αποσταθεροποιηθεί. Ο αρχικός στόχος ήταν να ελεγχθεί η σοβιετική εισβολή στην Ανατολική Ευρώπη, ενώ αργότερα έγινε η πρώτη του εφαρμογή στον πόλεμο του Κόλπου το 1991. Η διαδικασία επιταχύνθηκε, οδηγώντας στο Δόγμα με Επίκεντρο το Δίκτυο (Network Centric Doctrine), το οποίο νοηματοδοτεί το πεδίο των στρατιωτικών επιχειρήσεων ως διάσπαρτα δικτυωμένα συστήματα, συνδεδεμένα μεταξύ τους μέσω της τεχνολογίας της πληροφορίας που καλύπτει όλο το επιχειρησιακό φάσμα. Αυτός ο τύπος μετάβασης, που προωθείται από νεοσυντηρητικούς όπως ο Donald Rumsfeld, έχει συναντήσει έντονες αντιδράσεις εντός του αμερικανικού στρατού. Η αντίθεση αυτή αυξήθηκε πρόσφατα στο πλαίσιο των στρατιωτικών αποτυχιών των ΗΠΑ στο Ιράκ. Με ανάλογο τρόπο, από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, ο ισραηλινός στρατός γνωρίζει θεσμικές συγκρούσεις εξαιτίας αυτών των αλλαγών. Στο πλαίσιο αυτών των εσωτερικών συγκρούσεων, μια ειδική γλώσσα, βασισμένη στη μετα-καταστασιακή θεωρία, χρησιμοποιήθηκε για να διατυπώσει την κριτική του ισχύοντος συστήματος, να επιχειρηματολογήσει υπέρ των μετασχηματισμών και να ζητήσει περαιτέρω αναδιοργάνωση. Όπως εξηγεί ο Naveh: "Χρησιμοποιούμε την κριτική θεωρία πάνω απ' όλα για να ασκήσουμε κριτική στον ίδιο τον στρατιωτικό θεσμό - στα βαριά και παγιωμένα εννοιολογικά του θεμέλια".

Μία από τις εσωτερικές συγκρούσεις στον ισραηλινό στρατό, η οποία αφορούσε τόσο τις έννοιες όσο και την ιεραρχική λειτουργία, διατυπώθηκε στη συζήτηση που ακολούθησε το κλείσιμο του OTRI την άνοιξη του 2006 και την αμφιλεγόμενη απομάκρυνση του Naveh και του συνδιευθυντή Dov Tamari. Αυτό συνέβη στο πλαίσιο της ανανέωσης των τοποθετήσεων και της αντικατάστασης του αρχηγού του Γενικού Επιτελείου Στρατού Moshe Ya'alon από τον αντίπαλό του Dan Halutz. ^[13] Μετά τη διάλυση του OTRI, ο Halutz δημιούργησε ένα εναλλακτικό ινστιτούτο "επιχειρησιακής σκέψης", το οποίο βασίστηκε στο μοντέλο ενός παρόμοιου τομέα που είχε δημιουργήσει ο ίδιος στην πολεμική αεροπορία. Ο Naveh είδε την απόλυσή του ως "πλήγμα κατά του OTRI και της θεωρίας".

Η συζήτηση στο στρατό είχε πολιτικές επιπτώσεις. Ο Naveh και οι περισσότεροι από τους πρώην συναδέλφους του στο OTRI υποστήριξαν την ισραηλινή απόσυρση από τη Λωρίδα της Γάζας, καθώς και την απόσυρση από το νότιο Λίβανο πριν από την πραγματική εφαρμογή της το 2000. Τάσσεται επίσης υπέρ της απόσυρσης από τη Δυτική Όχθη. Στην πραγματικότητα, η πολιτική του θέση αντιστοιχεί σε αυτό που ονομάζεται στο Ισραήλ "σιωνιστική αριστερά". Έχει ψηφίσει τόσο το Εργατικό Κόμμα όσο και το Meretz. Ομοίως, ο Kochavi συμφώνησε με ενθουσιασμό να αναλάβει τη διοίκηση των στρατιωτικών επιχειρήσεων για την εκκένωση και την καταστροφή των εποικισμών στη Γάζα και, αν εξαιρέσουμε τις θηριωδίες για τις οποίες κατηγορείται στη Γάζα, εξακολουθεί να θεωρείται "αριστερός" αξιωματικός. Σύμφωνα με τον Naveh, το επιχειρησιακό πλαίσιο δράσης του Ισραήλ θα πρέπει να επιδιώκει την αντικατάσταση της παρουσίας στις κατεχόμενες περιοχές με την ικανότητα κίνησης μέσα σε αυτές, παράγωντας αυτό που ονόμασε "αληθινά αποτελέσματα", δηλαδή "στρατιωτικές επιχειρήσεις όπως αεροπορικές επιθέσεις ή επιδρομές (...) που επηρεάζουν τον εχθρό ψυχολογικά και οργανωτικά". Οι νέες τακτικές αποσκοπούν στη διατήρηση της απόλυτης ασφάλειας στις εκκενωμένες παλαιστινιακές περιοχές και η ανάπτυξή τους θεωρείται στην πραγματικότητα ως προϋπόθεση για την αποχώρηση. Η απόσυρση θεωρείται στο εσωτερικό του ισραηλινού στρατού ως συνάρτηση της ικανότητας του Ισραήλ να την ανακαλέσει σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης που μπορεί το ίδιο να καθορίσει. Αυτό αναμφίβολα καταστρέφει μεγάλο μέρος αυτού που εκλαμβάνεται ως συμμετρικός χαρακτήρας των συνόρων, όπως ενσαρκώνεται στην εικονογραφία του Τείχους στη Δυτική Όχθη και σε όλη την πρόσφατη διπλωματική ρητορική που θα ήθελε να δει, σε ό,τι έχει απομείνει από την πολιτική διοίκηση στην άλλη πλευρά του Τείχους (όσο αποσπασματική και ατελής και αν είναι), ένα παλαιστινιακό κράτος. Στο ίδιο πνεύμα, ο Naveh υποστήριξε ότι "σε όποια γραμμή και αν συμφωνήσουν [οι πολιτικοί ιθύνοντες], ο φράχτης [το Τείχος] πρέπει να είναι μέρος της. Σύμφωνοι με αυτό, αλλά υπό τον όρο ότι θα διατηρήσω τη δυνατότητα να διασχίζω αυτόν τον φράχτη. Δεν χρειάζεται να είμαστε εκεί, χρειάζεται [...] να δράσουμε εκεί. [...] Με την αποχώρηση το πράγμα δεν τελειώνει εκεί". Από αυτή την άποψη, το μεγάλο "κρατικό τείχος" αντιμετωπίζεται όπως ακριβώς και το τείχος της ιδιωτικής κατοικίας - ως ένα διαφανές και διαπερατό μέσο που θα μπορούσε να επιτρέψει στον ισραηλινό στρατό να το διασχίζει με "λείο" τρόπο.

Μια σύγκριση μεταξύ των επιθέσεων του 2002 στην Τζενίν και τη Ναμπλούς θα αναδείκνυε το παράδοξο που καθιστά το συνολικό αποτέλεσμα των αριστερών αξιωματικών ακόμη πιο καταστροφικό. Μια τρύπα στον τοίχο μπορεί να μην είναι τόσο καταστροφική όσο η ολική καταστροφή μιας ιδιωτικής κατοικίας· λαμβάνοντας υπόψη την τοπική και διεθνή αντίδραση, είναι σαφές ότι αν οι κατοχικές δυνάμεις δεν είχαν τη δυνατότητα να εισέλθουν στους προσφυγικούς καταυλισμούς χωρίς να χρειαστεί να τους καταστρέψουν όπως έκαναν στην Τζενίν, πιθανόν να μην επιτίθονταν στους προσφυγικούς καταυλισμούς, τουλάχιστον όχι τόσο συχνά όσο κάνουν τώρα που βρήκαν το εργαλείο για να το κάνουν. Αντί να εμπλακεί σε μια πολιτική διαδικασία διαπραγματεύσεων με τη Χαμάς, ο στρατός βρίσκει μια λύση που θα επιτρέψει στην κυβέρνηση να αποφύγει την πολιτική.

Τείχη και νόμοι

Στον πολιορκητικό πόλεμο, το άνοιγμα ενός ρήγματος στο τείχος της πόλης σήμαινε την καταστροφή της κυριαρχίας της πόλης-κράτους. Η "τέχνη" του πολιορκητικού πολέμου συνδεόταν ανέκαθεν με τη γεωμετρία των τειχών των πόλεων και την ανάπτυξη πολύπλοκων τεχνολογιών για την προσέγγιση και την παραβίασή τους. Σήμερα, ο αστικός πόλεμος έχει να κάνει όλο και περισσότερο με μεθόδους υπέρβασης των τειχών, των περιορισμών που ενσαρκώνει ο τοίχος της ιδιωτικής κατοικίας. Από την άποψη αυτή, θα ήταν ίσως χρήσιμο να σκεφτούμε τους (οικιακούς) τοίχους της πόλης με τους ίδιους όρους που σκεφτόμαστε τα (πολιτικά) τείχη - ως λειτουργικά όρια του νόμου και ως προϋπόθεση μιας δημοκρατικής αστικής ζωής.

Για την Χάνα Άρεντ, η πολιτική σφαίρα της ελληνικής πόλης διασφαλιζόταν από αυτούς τους δύο τύπους τειχών (ή "τείχους-νόμους"): το τείχος που περιβάλλει την πόλη, το οποίο ορίζει τη ζώνη του πολιτικού· και ο τοίχος που χωρίζει τον ιδιωτικό από τον δημόσιο χώρο, ο οποίος εγγυάται την αυτονομία της οικιακής σφαίρας. "Χωρίς αυτό (το τείχος-νόμο), ένας δημόσιος χώρος δεν θα μπορούσε να υπάρξει περισσότερο από ό,τι ένα οικόπεδο χωρίς περίφραξη· το ένα στέγαζε και περιέβαλλε την πολιτική ζωή, όπως ο άλλος στέγαζε και προστάτευε τη βιολογική ζωή της οικογένειας" .^[14] Η ίδια η οργάνωση της πόλης βασίζεται έτσι στη φαντασίωση ενός σταθερού, συμπαγούς, παγιωμένου τείχους. Ο αρχιτεκτονικός λόγος, από την πλευρά του, τείνει να βλέπει τους τοίχους ως αναπόσπαστα δεδομένα της αρχιτεκτονικής. Η στρατιωτική πρακτική της "διέλευσης μέσα από τοίχους" -στην κλίμακα του σπιτιού, της πόλης ή του "κράτους"- συνδέει τις φυσικές ιδιότητες της κατασκευής με αυτή τη σύνταξη των αρχιτεκτονικών, κοινωνικών και πολιτικών συστημάτων. Νέες τεχνολογίες επέτρεψαν στους στρατιώτες να ανιχνεύουν ζωντανούς οργανισμούς μέσα από τους τοίχους, διευκολύνοντας την ικανότητά τους να περνούν και να πυροβολούν μέσα από αυτούς, αναιρώντας έτσι όχι μόνο την υλικότητα του τοίχου, αλλά και την έννοιά του. Εάν ο τοίχος δεν είναι πλέον φυσικά ή εννοιολογικά στερεό, εάν ο νόμος δεν εγγυάται πλέον το αδιαπέραστο του τοίχους, τότε η σύνταξη του λειτουργικού χώρου που δημιούργησε - ο διαχωρισμός του μέσα και του έξω, του ιδιωτικού και του δημόσιου - καταρρέει. ^[15] Χωρίς αυτούς τους τοίχους, ακολουθώντας πάντα την 'Αρεντ: "Θα μπορούσαμε να είχαμε έναν οικισμό, ένα άστυ, αλλά όχι μια πόλη, μια πολιτική κοινότητα. Η διάκριση μεταξύ μιας πόλης, ως πολιτικού χώρου, και ενός άστεως (εδώ, ο αντίποδας της πόλης θα αντιστοιχούσε στον προσφυγικό καταυλισμό) βασίζεται στην εννοιολογική στερεότητα των στοιχείων που προστατεύουν τόσο τον ιδιωτικό όσο και τον δημόσιο χώρο. Η γνωστή παρατήρηση του Αγκάμπεν συμπληρώνει την 'Αρεντ: [στους καταυλισμούς] "η πόλη και το σπίτι έχουν γίνει δυσδιάκριτα". ^[16]Το άνοιγμα ενός ρήγματος στο εννοιολογικό, οπτικό και φυσικό όριο του τοίχους εκθέτει νέες περιοχές στην πολιτική εξουσία και προσφέρει έτσι ένα φυσικό διάγραμμα στην έννοια της "έκτακτης ανάγκης".

Όταν ο Kochavi υποστηρίζει ότι "ο χώρος δεν είναι παρά μια ερμηνεία" και ότι η κίνησή του μέσα στον ιστό της πόλης ερμηνεύει εκ νέου τα αρχιτεκτονικά στοιχεία (τοίχους, παράθυρα και πόρτες)· όταν ο Naveh υποστηρίζει ότι θα δεχόταν οποιοδήποτε σύνορο αρκεί να μπορούσε να το περάσει, χρησιμοποιούν και οι δύο μια υπερβατική θεωρητική προσέγγιση για να υποδηλώσουν ότι ο πόλεμος και η μάχη δεν έχουν πλέον να κάνουν με την καταστροφή του χώρου αλλά πρώτα με την "αναδιοργάνωσή" του. Αν ένας τοίχος δεν είναι τίποτα περισσότερο από το σημαίνον "τοίχος", που σηματοδοτεί τις κλίμακες πολιτικής τάξεως, τότε το "ξήλωμα του τοίχους" γίνεται επίσης μια μορφή επανεγγραφής - μια συνεχής διαδικασία διάλυσης - που τροφοδοτείται από τη θεωρία. Αν η κίνηση μέσα από τοίχους γίνεται η μέθοδος για την "επανερμηνεία του χώρου", και αν η φύση του χώρου είναι "σχετική" με αυτή τη μορφή ερμηνείας, μπορεί αυτή η "επανερμηνεία" να σκοτώσει;

Αν η απάντηση είναι "ναι", τότε η "αντεστραμμένη γεωμετρία" που φέρνει τα πάνω κάτω την πόλη, αναμειγνύοντας τους δημόσιους και τους ιδιωτικούς χώρους της, και που ανατρέπει ταυτόχρονα και την ιδέα του παλαιστινιακού κράτους, θα έχει εκτεταμένες συνέπειες για τις στρατιωτικές επιχειρήσεις που υπερβαίνουν τη φυσική και κοινωνική καταστροφή και μας υποχρεώνουν να προβληματιστούμε σχετικά με την "εννοιολογική καταστροφή" των πολιτικών κατηγοριών που συνεπάγονται.

Υποσημειώσεις

Tags

Architecture, Philosophy, Urban Space

This text was downloaded on April 2, 2026 from Open! Platform for Art, Culture & the Public Domain onlineopen.org/lethal-theory