1. Το εμπόρευμα και το χρήμα έχουν διπλή φύση

Στην καπιταλιστική οικονομία, το εμπόρευμα είναι δισυπόστατο: είναι ο εαυτός του (ένα παπούτσι, ένα ψωμί, ένα σπίτι) αλλά ταυτόχρονα είναι και μια προσωρινά ακινητοποιημένη μορφή χρήματος – δηλαδή αγοραστικής δύναμης. Αντίστοιχα, το χρήμα είναι ο εαυτός του (γενικό ισοδύναμο) αλλά ταυτόχρονα είναι και εμπόρευμα. Μόνο ως εμπόρευμα μπορεί το χρήμα να δανειστεί, να αποφέρει τόκο, να επενδυθεί σε μετοχές ή ομόλογα και να μετατραπεί σε περισσότερο χρήμα.

2. Δύο τύποι κυκλοφορίας

Υπάρχουν δύο βασικοί τύποι κυκλοφορίας του κεφαλαίου:

• Χ-Ε-Χ' (χρήμα → εμπόρευμα → περισσότερο χρήμα): Αγοράζεις κάτι, το μεταποιείς ή το μεταπωλείς, και παίρνεις πίσω μεγαλύτερο ποσό. Το εμπόρευμα είναι αναγκαίος ενδιάμεσος.

• Χ-Χ' (χρήμα → περισσότερο χρήμα): Το χρήμα γεννά απευθείας περισσότερο χρήμα, χωρίς να περάσει από εμπόρευμα. Αυτό συμβαίνει στους τόκους, στις μετοχές, στα παράγωγα, στην κερδοσκοπία. Είναι η «καθαρή» μορφή κεφαλαίου.

3. Μια θεμελιώδης ασυμμετρία

Για την πλειοψηφία των ανθρώπων (εργαζόμενους, καταναλωτές), προνομιακή μορφή είναι το εμπόρευμα. Το εμπόρευμα καλύπτει ανάγκες – από τις πιο στοιχειώδεις έως τις πιο πολυτελείς. Είναι η υλική προϋπόθεση της ζωής. Το χρήμα έχει αξία μόνο όσο μπορεί να μετατραπεί σε εμπόρευμα και να καταναλωθεί.

Για τους κεφαλαιοκράτες (τη μειοψηφία), τα πράγματα είναι εντελώς αντίστροφα. Όσο το χρήμα βρίσκεται στη μορφή του εμπορεύματος, εκείνοι νιώθουν άβολα. Το εμπόρευμα μπορεί να καταστραφεί, να καθυστερήσει, να αυξήσει το κόστος μεταφοράς, να μείνει απούλητο και να επιβαρύνει με αποθήκευση. Κάθε μετατροπή χρήματος σε εμπόρευμα είναι γεμάτη κινδύνους για τον κεφαλαιοκράτη – ενώ για όλους τους υπόλοιπους είναι ζωτική.

4. Η ροπή προς Χ-Χ'

Κατά συνέπεια, το συμφέρον του κεφαλαιοκράτη στην καθαρή του μορφή είναι να αποφύγει όσο γίνεται τη μετατροπή του χρήματος σε εμπόρευμα. Αν το χρήμα δεν μετατρέπεται σε εμπόρευμα, τότε σε τι μετατρέπεται; Μα, φυσικά, σε περισσότερο χρήμα. Χ-Χ' είναι ο γενικός τύπος της χρηματαγοράς.

Η ροή Χ-Χ' σημαίνει: δανεισμός με τόκο, αγορά μετοχών που ανεβαίνουν, παράγωγα, αξιοποίηση χρέους – όλα χωρίς να μεσολαβήσει καμία υλική παραγωγή. Είναι η φαντασίωση του κεφαλαίου: χρήμα που γεννά χρήμα ατέρμονα, χωρίς ανθρώπους, χωρίς εργοστάσια, χωρίς σύνορα, χωρίς σώματα.

5. Η φαντασίωση του καθαρού κεφαλαίου

Η ροπή του κεφαλαίου μακριά από την παραγωγή εμπορευμάτων και προς τη σφαίρα της κυκλοφορίας αξιών –δηλαδή η χρηματιστικοποίηση– εκφράζει τη φυσική αποστροφή των κεφαλαιοκρατών για οτιδήποτε παρεμποδίζει, καθυστερεί ή εκθέτει σε κινδύνους την καθαρή κυκλοφορία του κεφαλαίου.

Φυσικά, και οι κεφαλαιοκράτες είναι άνθρωποι και έχουν ανάγκες, αλλά δεν εξαρτώνται στον ίδιο βαθμό από τον μετασχηματισμό του χρήματος σε εμπόρευμα. Η φαντασίωσή τους θα αφορούσε μια οικονομία όπου δεν υπάρχει τίποτε παρά χρήμα που γεννά χρήμα. Το ότι χρειάζεται να επιστρέφουν στα υλικά αγαθά είναι μια δυσάρεστη πραγματικότητα, ένας συμβιβασμός, μια έκπτωση από την τελειότητα του κεφαλαίου χωρίς ανθρώπους.

Και όταν αυτή είναι η φαντασίωση της τέλειας ισχύος του κεφαλαίου, της απόλυτης ελευθερίας του από κάθε παγίωση, τότε οι άνθρωποι γίνονται αντιληπτοί είτε ως εργαλεία είτε ως εμπόδια. Όταν σταματούν να είναι εργαλεία, μένει μόνο η εξάλειψή τους.

6. Εφαρμογή: Η γενοκτονία στην Παλαιστίνη

Ας εφαρμόσουμε αυτό το σχήμα στο παλαιστινιακό ζήτημα.

Για το κεφάλαιο –και για το κράτος που το υπηρετεί– ο Παλαιστίνιος στη Γάζα δεν είναι απλώς ένας άνθρωπος. Είναι, μέσα στη λογική της ροής Χ-Χ', ένα εμπόδιο. Εμπόδιο στους διαδρόμους μεταφορών, εμπόδιο στην εκμετάλλευση φυσικού αερίου και γης, εμπόδιο στις επενδύσεις, εμπόδιο που δημιουργεί πολιτικό ρίσκο και απαιτεί δαπάνες ασφαλείας.

Η πλειοψηφία βλέπει τον Παλαιστίνιο ως άνθρωπο που έχει ανάγκες – χρειάζεται τροφή, νερό, στέγη, δουλειά. Δηλαδή, τον βλέπει μέσα από τη λογική του εμπορεύματος: το εμπόρευμα καλύπτει ανάγκες. Αλλά για τον κεφαλαιοκράτη που έχει ενσωματώσει τη λογική Χ-Χ', ο Παλαιστίνιος είναι καθαρή ζημιά: δεν επιταχύνει την κυκλοφορία του χρήματος, δεν παράγει υπεραξία χωρίς τριβές, αντιστέκεται, υπάρχει.

Η γενοκτονία δεν είναι, υπό αυτό το πρίσμα, παράλογη βία. Είναι η απόλυτη έκφραση της λογικής Χ-Χ' όταν απελευθερωθεί από κάθε ηθική ή υλική πρόσδεση: το χρήμα θέλει να γεννά χρήμα, και κάθε ζωντανός πληθυσμός που δεν εξυπηρετεί αυτή τη διαδικασία –ή την επιβραδύνει– είναι υποψήφιος για εξαφάνιση.

Το κεφάλαιο δεν μισεί τον Παλαιστίνιο. Είναι χειρότερο: τον υπολογίζει ως καθαρή ζημιά. Και όταν καμία άλλη μορφή ελέγχου (απεργίες, περιορισμοί, φυλακές, απελάσεις) δεν επαρκεί για να αποκαταστήσει την καθαρή ροή Χ-Χ', τότε η γενοκτονία εμφανίζεται ως οικονομικά συνεπής απάντηση.

Η γιγάντια διόγκωση των αξιών που παράγονται στη σφαίρα της κυκλοφορίας του χρήματος έναντι της παραγωγής εμπορευμάτων –όπου το «πλασματικό» κεφάλαιο αξιοδοτεί τον εαυτό του– θεμελιώνει αντικειμενικά την ιδέα ότι οι άνθρωποι είναι περισσότεροι από όσο χρειάζονται. Και ότι η μείωσή τους, ακόμα και ριζική, δεν θα πείραζε σε τίποτε την τελειότητα της κυκλοφορίας.

Συνοπτικός πίνακας